|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
-Flag.svg){kind=small}
.png)
| Portaal Stad Utrecht |
Utrecht (
uitspraak (info·uitleg)) (in plaatselijk dialect: Utreg of Utereg) is de hoofdstad van provincie Utrecht. Gemeten naar aantal inwoners is het de op drie na grootste stad van Nederland. Er wonen 296.305 personen (30 juni 2008; bron: Gemeente Utrecht). Het stadsgewest Utrecht, de agglomeratie die samenvalt met het BRU, omvat ruim 640.000 inwoners. Utrecht is een van de steden van de Randstad.
De stad is centraal gelegen op een knooppunt van weg-, spoor- en waterwegen, waardoor het een toonaangevende beurzen- en conferentiestad is en het hardst groeiende economische centrum - vooral in de dienstensector - van zowel de gehele Randstad als Nederland.
De stad huisvest drie universiteiten waarvan de grootste de Universiteit Utrecht is. Deze universiteit is tevens de grootste van Nederland. Hiernaast zijn er drie omvangrijke hogescholen en is er het hoofdkantoor van de Nederlandse Spoorwegen, de Rabobank Nederland en de Jaarbeurs Utrecht gevestigd.
Utrecht is de zetel van de rooms-katholieke aartsbisschop van Nederland (zie aartsbisdom Utrecht) en van de oudkatholieke aartsbisschop. De huidige rooms-katholieke Aartsbisschop, Metropoliet en Primaat van Nederland is Wim Eijk. De huidige oud-katholieke Aartsbisschop is Joris Vercammen. Tevens is er het landelijke organisatiebureau van de Protestantse Kerken Nederland (PKN) gevestigd, waarin de belangrijkste protestants-christelijke kerkgenootschappen zijn opgegaan.
Utrecht is een van de oudste steden van Nederland met een belangrijk historisch centrum. Vanwege de Domtoren, beeldmerk van de stad waarvan de toren met 112,32 meter de hoogste kerktoren van Nederland is, wordt de stad ook wel Domstad genoemd.
Inhoud |
bewerk Geschiedenis
 Zie Geschiedenis van de stad Utrecht voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
Op en rond het huidige Domplein is de plaats waar de Romeinen de basis voor de stad Utrecht hebben gelegd. Rond 50 na Chr.[1] liet keizer Claudius aan de oever van de Rijn een castellum bouwen van hout en aarde. Dit fort was onderdeel van de verdedigingsgordel langs de noordgrens van het Romeinse Rijk, de zogenaamde limes. De legerplaats werd Traiectum[2] genoemd. Daarmee kon de handelsweg tussen Keulen en Engeland beschermd worden[bron?]. Tussen 50 en 275 na Chr. werd het castellum vier maal herbouwd. Na het vertrek van de Romeinen streden de Friezen en de Franken lange tijd[bron?] om de vesting. De overgebleven ommuring leefde voort als burcht.
In 690 stichtte de Angelsaksische missionaris en bisschop Willibrord binnen de grotendeels verlaten[bron?] grenspost Utrecht een geestelijk centrum met twee kerken, waar later nog een derde aan werd toegevoegd. Hieruit ontwikkelde zich het complex van de aan Sint-Maarten gewijde Domkerk, de Sint-Salvatorkerk en de tussengelegen Heilig-Kruiskapel. Hierdoor werd de plaats het religieuze centrum van de Noordelijke Nederlanden. In de tiende eeuw kreeg de bisschop wereldlijke macht. Hij was dan de belangrijkste vorst in de Noordelijke Nederlanden. Zie ook de Lijst van bisschoppen van Utrecht.
Op 2 juni 1122 kreeg Utrecht zijn stadsrechten definitief bevestigd door Hendrik V, keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie.[3] De burgers mochten nu een muur om de stad bouwen. Utrecht werd welvarend en er ontstond een netwerk van straten binnen de muren waaraan welgestelden volop stenen huizen bouwden. In die tijd had Utrecht een voorsprong op andere Nederlandse steden aangezien stenen woningen nog vrij zeldzaam waren.
De huidige Domkerk werd vanaf 1254 gebouwd. In de Middeleeuwen was Utrecht als bisschopszetel en grootste stad van de Noordelijke Nederlanden het belangrijkste[bron?] culturele centrum van Nederland.
bewerk Schilderkunst
| zie ook het artikel Utrechtse School |
Utrecht speelde een belangrijke rol in de Nederlandse schilderkunst van de zestiende en zeventiende eeuw. Bekende schilders waren de renaissanceschilder Jan van Scorel, de "maniëristen" Joachim Wtewael, Abraham Bloemaert en Paulus Moreelse, de "Utrechtse caravaggisten" Hendrick ter Brugghen, Gerard van Honthorst en Dirck van Baburen, de "Italianisanten" Cornelis van Poelenburch, Jan Both en Jan Baptist Weenix. Voorbeelden van hun werk zijn te zien in het Centraal Museum.
bewerk Geografie
Utrecht ligt centraal in Nederland en in de provincie Utrecht. De stad is ontstaan aan een kromming van de Rijn, toen de hoofdarm van de rivier die de loop van de huidige Kromme Rijn en Oude Rijn volgde.
Op de plek van het huidige Domplein lag een Romeins castellum. Tegenwoordig stroomt een bescheiden Kromme Rijn in het oosten Utrecht binnen om de stadsgrachten als Vecht (noordelijk) en Leidse Rijn (westelijk) te verlaten. Westelijk van de stad loopt het brede Amsterdam-Rijnkanaal, naar het zuiden loopt de Vaartse Rijn, een veel ouder kanaal.
Ten westen van de stad, 'over het Amsterdam-Rijnkanaal' heen, ligt het voorstedelijke uitbreidingsproject Leidsche Rijn, de grootste Vinex-locatie en het grootste nieuwbouwproject van Nederland überhaupt. Een reeks nieuwbouwwijken zullen bij afronding ca. 90.000 inwoners gaan huisvesten. Ten noorden, zuiden en oosten van de stad liggen enkele voorsteden en forensen-/satellietsteden, waarvan de grootste Maarssen, Nieuwegein, De Bilt, IJsselstein, Zeist en Houten zijn. De grootstedelijke agglomeratie valt samen met het BRU (Bestuur Regio Utrecht).
bewerk Demografie
Utrecht is met circa 300.000 inwoners in de officiële stad en gemeente, een directe agglomeratie (geannexeerde woonkernen en fysiek grenzende voorsteden) van ongeveer een half miljoen inwoners, en een grootstedelijk gebied van 640.000 inwoners, de vierde stad van Nederland, en hoort tot G4, een samenwerkingsverband van de vier grootste steden waar ook Amsterdam, Rotterdam en Den Haag tot behoren. Utrecht groeit zeer snel (zie Bevolkingsontwikkelingstabel), anno mei 2008 kent de stad ca. 296.000 inwoners, in 2017 worden 350.000 inwoners verwacht, in 2022 370.000.[4] Volgens een persbericht uit juli 2008 zal het inwoneraantal van Utrecht tot 2025 met 36% stijgen.[5] Dit komt neer op een inwoneraantal van rond de 405.000. Utrecht is een multiculturele stad, het percentage allochtone inwoners is grofweg een derde maar blijft vermoedelijk de komende decennia stabiel. Dit komt neer op ongeveer 100.000 inwoners van niet-Nederlandse afkomst, waarvan ca. 65.000 inwoners van niet-westerse afkomst. In Utrecht zijn vele plekken bekend om hun multiculturele karakter, bijvoorbeeld de Kanaalstraat in Lombok en de 6 km lange Amsterdamsestraatweg, de hoofdstraat van de wijk Noordwest.
Kanaleneiland is een bekende etnische enclave, en kent een van de hoogste percentages allochtone inwoners van Nederland. Van de 16.000 inwoners van Kanaleneiland is 83% allochtoon, 76% niet-westers allochtoon, en 46% van Marokkaanse afkomst. Utrecht heeft dan ook het hoogste percentage Marokkaans-Nederlandse inwoners met 9%-10%, wat neerkomt op een gemeenschap van 28.000 mensen (in de jaren negentig en tachtig, voor de spreiding van allochtonen naar voorsteden en buitengebieden als Zeist, IJsselstein en later Leidsche Rijn, lag dit percentage betrekkelijk hoger). Na deze, is de Turks-Utrechtse gemeenschap met een kleine 15.000 personen de grootste. N.B.: Ook Grieken zijn vergeleken met hun landelijke aantal sterk vertegenwoordigd in Utrecht. [bron?]
Kanaleneiland, Overvecht-Noord, Nieuw Hoograven, Lombok-Oost, Staatsliedenbuurt, Lauwerecht, Lunetten-Noord, en delen van Zuilen zijn wijken die bekend staan om hun sterk etnische samenstelling. [bron?] Wijk C, Geuzenwijk, Oudwijk-Zuid, Abstede/Sterrenwijk en Ondiep zijn dan weer autochtone volkswijken, en huisvesten relatief veel "échte Utrechters". De wijken met een chique naam zullen over het algemeen het Wilhelminapark, het aangrenzende Oudwijk-Noord, Oog in Al, de herenhuizen aan de Nieuwegracht, Wittevrouwen (kant van de Biltstraat) en de meestal aan deze verbonden Zeeheldenbuurt; Voordorp, en Leidsche Rijn betreffen. Utrecht is een jonge stad, met veel jongeren en relatief weinig ouderen.
Vooral wijken als Voordorp, Wittevrouwen en Leidsche Rijn zijn zeer kinderrijk. Delen van onder andere Overvecht-Zuid daarentegen huisvesten veel ouderen. Toch is door de stadsuitbreiding de verwachting dat de stad zeker tot 2011 verder zal verjongen. Waar nu al in veel andere steden de vergrijzing inzet, zal Utrecht voorlopig niet met dat fenomeen kennismaken. Mede door een sterke economische groei in de BRU en ook de bouw van Leidsche Rijn (e.a nieuwbouwwijken) neemt het aandeel lage inkomens, zowel als de werkloosheid al enkele jaren percentueel af, en hiermee begint Utrecht af te wijken van de andere grote steden.
In Utrecht wonen ruim 64.000 studenten; er is een aantal universiteiten, hogescholen en ROC's te vinden. De Universiteit Utrecht en de Hogeschool Utrecht zijn daarvan verreweg het grootst. Tevens is het uitgaansleven hier grotendeels op afgestemd.
bewerk Bevolkingsontwikkeling
In de volgende tabel is het bevolkingsverloop van Utrecht weergegeven. Tot halverwege de zestiende eeuw was Utrecht de grootste stad van de noordelijke Nederlanden. Vanaf die tijd tot ca. 1825 schommelde het inwonertal rond de 30 000. Daarna volgde een lange periode van groei; het aantal van 100 000 inwoners werd bereikt in 1899. De groei duurde tot 1970, toen als gevolg van woningtekort en suburbanisatie een snelle daling inzette, die rond 1985 tot stilstand kwam. Vanaf 2000 groeit het inwonertal snel dankzij de bouw van de wijk Leidsche Rijn. Gebiedsuitbreidingen van de gemeente Utrecht leidden in 1954 en 2001 tot een sprongsgewijze vermeerdering van het aantal inwoners. In 2008 bereikt de gemeente Utrecht de grens van 300 000 inwoners.
De cijfers tot aan de negentiende eeuw zijn schattingen, die onzekerder worden naarmate ze verder terug gaan in de tijd. De negentiende eeuwse cijfers zijn gebaseerd op volkstellingen, de latere op gegevens van de burgerlijke stand.[6]
|
|
|
|
|
bewerk Bestuurlijke indeling
De stad Utrecht valt bestuurlijk samen met de gemeente Utrecht. De gemeente telt zo'n 290.000 inwoners en heeft een oppervlakte van 99 km² (waarvan slechts een zeer klein gedeelte water).
Omdat de gemeente samenvalt met de stad, zijn er officieel geen andere kernen.
Aanvankelijk werden de dorpen Vleuten en De Meern (wijk Vleuten-De Meern), nog steeds als dorp gezien en dus niet als onderdeel van de stad Utrecht; maar wegens bebouwing en gevoelsmatige eenwording, hebben de dorpen steeds meer een voorstedelijke positie. Dit geldt echter niet voor Haarzuilens dat geografisch afgezonderd ligt van de stad Utrecht.
Deze dorpen hebben ook hun postadressen en andere kenmerken van een apart dorp behouden. Er is echter geen dorpshuis in Vleuten, maar een wijkbureau in het oude gemeentehuis van de voormalige gemeente Vleuten-De Meern.
bewerk Wijken
De gemeente Utrecht onderscheidt bestuurlijk tien wijken, die zijn te vergelijken met stadsdelen. Deze zijn weer onderverdeeld in subwijken en buurten. Elke wijk kent een apart wijkbureau of een wijkservicecentrum. De wijk Vleuten-De Meern bezit ook een dependance van de burgerzaken.
Elke wijk kent een raadscommissie voor de wijk, samengesteld uit gemeenteraadsleden of hun plaatsvervangers en elke wijk kent ook een aparte wijkwethouder. Daarnaast bestaat er een wijkraad, die een adviserende rol heeft en bestaat uit bewoners van de desbetreffende wijk. De Utrechtse wijken:
 |
bewerk Bezienswaardigheden
Utrecht heeft een historisch centrum, dat grotendeels nog door singels wordt omringd. Van zuid naar noord lopen de Oudegracht en de Nieuwegracht, die uniek zijn vanwege de werven, lage kades waarop de werfkelders van de huizen aan de gracht uitkomen. Utrecht telt na Amsterdam het grootste aantal monumenten van alle steden in Nederland.
bewerk Kerkelijke gebouwen
|
|
|
Utrecht telt vele interessante kerken, waaronder enkele zeer oude. In de elfde eeuw werd mogelijk een kerkenkruis aangelegd van vijf kerken: In het midden staat de Domkerk, aan de noordpunt de Janskerk, de oostpunt de Pieterskerk, en in het zuiden en het westen stonden respectievelijk de verdwenen Paulusabdij en de Mariakerk.
- Domkerk, de voornaamste kerk van de stad, gebouwd als de kathedraal van het bisdom Utrecht en oorspronkelijk gewijd aan Sint-Maarten. Met de bouw werd in 1254 begonnen in de stijl van de Noord-Franse gotische kathedralen. De beroemde, 112 meter hoge Domtoren uit 1321-1382 is de hoogste kerktoren van Nederland. Sinds een tornado in 1674 het schip deed instorten, bestaat de Domkerk uitsluitend nog uit het koor en het transept. De toren staat sindsdien los. Sinds 1580 is de Domkerk in handen van de protestanten.
- Pieterskerk, oorspronkelijk een kapittelkerk, gesticht in 1039 door bisschop Bernold, en gewijd aan Petrus. Het is de best bewaarde romaanse kerk in Utrecht, grotendeels nog daterend uit de elfde eeuw. Thans in gebruik bij de Waalse gemeente.
- Janskerk, oorspronkelijk een kapittelkerk, kort na de Pieterskerk gesticht en daarvan een iets bescheidener en minder goed bewaarde versie. Het koor werd in de zestiende eeuw sterk vergroot. Thans studentenkerk.
- Buurkerk, de oudste en grootste parochiekerk van de stad, gesticht in de tiende eeuw en gewijd aan Maria. Het huidige vijfbeukige bouwwerk met de forse toren dateert grotendeels uit de veertiende tot zestiende eeuw. Fungeert thans als museum, het populaire Nationaal Museum van Speelklok tot Pierement.
- Jacobikerk, oorspronkelijk parochiekerk, gewijd aan Jacobus. Ontstaan in de twaalfde eeuw, maar in zijn huidige gedaante een driebeukig hallenkerk uit de dertiende tot vijftiende eeuw met een grote toren.
- Nicolaïkerk, oorspronkelijk parochiekerk, gewijd aan Nicolaas van Myra. Ontstaan in de twaalfde eeuw. Opvallend is het romaanse tweetorenfront, ongebruikelijk voor een parochiekerk. De rest van de kerk is overwegend gotisch.
- Geertekerk, oorspronkelijk parochiekerk, gewijd aan Gertrudis van Nijvel. Het is een sobere kerk, gebouwd in de dertiende tot vijftiende eeuw.
- Sint-Catharinakathedraal, oorspronkelijk een kloosterkerk, gewijd aan Catharina van Alexandrië. Gebouwd in de zestiende eeuw als een laat-gotische kruisbasiliek. Na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 werd zij de kathedraal van Utrecht. In het aanpalende Catharijneconvent is thans een belangrijk museum van religieuze kunst gevestigd.
- Gertrudiskapel, een van de best bewaard gebleven schuilkerken van Nederland, in de zeventiende eeuw ondergebracht in een middeleeuws huis.
- Lutherse Kerk aan de Hamburgerstraat, in 1745 gevestigd in de laat-gotische kapel van het voormalige Ursulaklooster, die voor dat doel sterk verbouwd werd. Aan de Hamburgerstraat verrees in 1749 een nieuwe gevel.
- Doopsgezinde Kerk uit 1772-1773 aan de Oudegracht, een eenvoudige zaalkerk, ontworpen door Willem de Haan.
- Sint-Augustinuskerk uit 1839-1840 aan de Oudegracht, een Waterstaatskerk ontworpen door K.G. Zocher, met een enorm neo-classicistisch tempelfront aan de grachtzijde.
- Willibrordkerk uit 1876-1877, een neogotische kerk, ontworpen door Alfred Tepe. De kerk heeft haar neogotische inventaris, vervaardigd door leden van het St. Bernulphusgilde, vrijwel geheel behouden.
- Sint-Gertrudiskathedraal aan het Willemsplantsoen, in 1912-1914 in neoromaanse stijl gebouwd. Kathedraal van de Oud-Katholieken.
- Pandhof van de verdwenen Mariakerk, uit de twaalfde eeuw.
- Het Duitse Huis aan de Springweg, het best bewaarde middeleeuwse kloostercomplex van Nederland, waarvan het hoofdgebouw uit ca. 1350 dateert. De kerk is echter ingestort bij de orkaan van 1674. Thans hotel Karel V.
- Agnietenklooster aan de Agnietenstraat, bestaande uit een kapel uit 1512-1516 en een haaks daarop staande vleugel. Sinds 1921 is het Centraal Museum in het complex gevestigd (daarbij werden enkele vleugels in neogotische stijl toegevoegd).
- St. Nicolaasklooster aan de Doelenstraat, gesticht in de veertiende eeuw. Het laat-middeleeuwse gebouw is vooral interessant door de galerij op spitsbogen op de binnenplaats.
- Synagoge aan de Springweg, gebouwd in art nouveau-stijl, thans buiten gebruik.
bewerk Niet-kerkelijke gebouwen
|
|
|
|
|
- Oudaen, Oudegracht 99, een versterkt woonhuis uit circa 1280. Utrecht telde in de dertiende en veertiende eeuw vele van deze burchtachtige huizen van rijke patriciërs. Minder goed bewaard gebleven zijn onder meer Drakenstein (Oudegracht 114), Cranestein (Oudegracht 55), Fresenburch (Oudegracht 113) en Blankenburch (Oudegracht 121).
- Huis Zoudenbalch in de Donkerstraat uit 1467-1468 in laat-gotische stijl, met een opvallende natuurstenen gevel, die in 1903 na een brand gerestaureerd is.
- Bartholomeïgasthuis aan de Lange Smeestraat, uit 1367, bestaande uit een vleugel aan de straat met een haaks daarop staande kapel.
- Sint-Eloyengasthuis, Boterstraat 22. Sinds 1440 is hier het huis van het smedengilde van Sint-Eloy gevestigd. Het huis is alleen op de Landelijke Open Monumentendag geopend voor bezoekers (tweede zaterdag in september). De toegangsdeur/-poort dateert uit 1644.
- Paushuize uit 1517, gebouwd in opdracht van de uit Utrecht afkomstige paus Adrianus VI, die het echter nooit bewoond heeft. Het is een laat-gotisch gebouw met typische "speklagen" van natuursteen en baksteen.
- Sonnenborgh en Manenborgh, twee bolwerken, overblijfselen van de stadsversterking uit 1551. Sonnenborgh is thans als sterrenwacht in gebruik.
- Leeuwenberghgasthuis, een tweebeukige zaal, in 1567 gebouwd als pesthuis, later in gebruik geweest als kerk. Het poortgebouw aan de stadswal is verdwenen.
- Vleeshuis aan de Voorstraat, gebouwd in 1637, wellicht naar ontwerp van de schilder Paulus Moreelse.
- Statenkamer, de voormalige refter van het Minderbroederklooster aan het Janskerkhof met een fraaie poort uit 1643. Thans onderdeel van de Universiteit Utrecht.
- De Krakeling, Achter Sint-Pieter, woonhuis uit 1663 met vreemde ornamenten en een bijzondere deur. Gebouwd in opdracht van Everard Meyster, bekend van de Amersfoortse kei.
- Fundatie van Renswoude uit 1757 door Johan Verkerk in rococostijl. Oorspronkelijk een instelling die begaafde wezen een opleiding bezorgde. Het weelderige interieur is grotendeels in oorspronkelijke staat bewaard gebleven.
- Winkel van Sinkel aan de Oudegracht uit 1821, ontworpen door P. Adams in neoclassicistische stijl. Een van de eerste warenhuizen in Nederland, opvallend door de vier kariatiden in de voorgevel.
- Stadhuis van Utrecht op de Stadhuisbrug aan de Oudegracht, met een zware neoclassicistische gevel van natuursteen uit 1826-1847.
- Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen aan de Mariaplaats. Gebouwd op de plaats van de afgebroken Mariakerk in 1844. Clara Schumann en Johannes Brahms traden hier op. Thans conservatorium.
- Hoofdgebouw I van de Nederlandse Spoorwegen uit 1870.
- Hoofdgebouw II van de Nederlandse Spoorwegen uit 1893-95 in neorenaissancestijl door architect J.F. Klinkhamer.
- Academiegebouw aan het Domplein in neorenaissancestijl, ontworpen door E.H. Gugel en J.F. Nieuwenhuis.
- Apotheek op Voorstraat 6, het beste bewaard gebleven voorbeeld van Jugendstil in Utrecht, in 1904 gebouwd naar ontwerp van R. Rijksen Gzn.
- PhRM aan Janskerkhof 14, sociëteit van het Utrechtsch Studenten Corps, gebouwd in 1901 en ontworpen door A.H. Zinsmeister.
- Hoofdpostkantoor aan de Neude uit 1918 door J. Crouwel in de trant van de Amsterdamse School. Opvallend is de hal met zijn gebogen overspanning.
- De Inktpot, het oude Hoofdgebouw III van de Nederlandse Spoorwegen, een gigantische bakstenen kolos uit 1918-'21, ontworpen door G.W. van Heukelom. Sinds 2003 is ProRail in het gebouw gevestigd.
- Het wereldberoemde Rietveld-Schröderhuis uit 1924, ontworpen door Gerrit Rietveld. Het is het beste voorbeeld van De Stijl-architectuur. Het staat sinds 2000 op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO
- Politiepost Tolsteeg aan het Ledig Erf, een gebouw uit 1926 in de trant van de Amsterdamse School. Thans filmhuis 'Louis Hartlooper Complex'.
- De Forten bij Utrecht als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, die sinds 1995 op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staat.
- Vele gebouwen op Universiteitsterrein De Uithof zijn architectonische meesterwerken. Voorbeelden hiervan zijn het Educatorium van Rem Koolhaas, de universiteitsbibliotheek van Wiel Arets, het Minnaertgebouw van Willem Jan Neutelings en De Bisschoppen van Köther-Salman Architekten.
bewerk Poorten en hofjes
- Weeshuispoort aan de Springweg, gebouwd aan het begin van de zeventiende eeuw met gebruikmaking van oudere elementen
- Hofpoort aan de westzijde van de Nieuwegracht tussen Pausdam en Paulusbrug, een hardstenen poort met dorische halfzuilen (1630)
- Poort van het Bisschopshof aan de Servetstraat (1634)
- Beyerskameren aan de Lange Nieuwstraat (1597)
- Bruntenhofje aan het Lepelenburg (1621)
- Hofje van Pallaes aan de Agnietenstraat (1651)
bewerk Molens
- Rijn en Zon, een korenmolen in de Vogelenbuurt.
- De Ster, een houtzaagmolen in de wijk Lombok.
bewerk Verdwenen gebouwen
- Kasteel Vredenburg, de gehate dwangburcht van Karel V, gesloopt door de Utrechtse bevolking in 1577-1581.
- De Paulusabdij uit de elfde eeuw, in stappen verdwenen na de Hervorming in 1580. Enkele resten werden teruggevonden in de voormalige rechtbank aan de Hamburgerstraat.
- De Mariakerk uit de elfde eeuw, een van de mooiste romaanse kerken van Nederland, uitgebreid vastgelegd door de schilder Pieter Saenredam en gesloopt in 1811 op last van Napoleon Bonaparte. De twaalfde-eeuwse pandhof is behouden gebleven.
- Paleis Lofen, in 1040 liet de Duitse keizer Hendrik III dit paleis bouwen, het stond tussen het huidige Domplein en de Oudegracht. Het paleis werd door brand verwoest in 1253.
- Het gebouw "de Utrecht" van levensverzekeringsmaatschappij De Utrecht, een fraai voorbeeld van Jugendstil-architectuur uit 1902, ontworpen door J. Verheul, gesloopt in 1974 voor de bouw van winkelcentrum Hoog Catharijne. Verschillende elementen werden opgeslagen; er bestaan concrete plannen voor herbouw.
- Het vroegere Centraal Station van architect Sybold van Ravesteyn, vervangen door winkelcentrum Hoog Catharijne.
bewerk Straten, lanen, grachten, pleinen en parken
|
|
|
- Zie ook de Lijst van gebouwen in Utrecht
- Zie ook de Lijst van hoogste gebouwen van Utrecht
bewerk Vertier
bewerk Winkelen
Westelijk van het centrum ligt het station met het aangebouwde winkel- en kantorencomplex Hoog-Catharijne, dat sinds het bestaat omstreden is geweest, zowel om zijn architectuur als ook de verloedering die optrad, waardoor het een vrijplaats voor druggebruikers werd. Sinds begin 2000 is er echter veel tijd en geld door de gemeente besteed om dit leefklimaat te verbeteren. In 2006 heeft men hiervoor een Nederlandse en Europese prijs gewonnen. In 2007 zal er begonnen worden met een grootscheepse opknapbeurt van het gehele stationsgebied. Zo zal de singel rondom Utrecht worden hersteld en wordt Vredenburg ingrijpend verbouwd (zie www.utrecht.nl). Ook zal er op het Smakkelaarsveld een kleine haven ontstaan die de singel weer in verbinding brengt met de Leidse Rijn.
bewerk Markten
Er zijn diverse markten in Utrecht zoals:
- Breedstraat op zaterdagmorgen van 08.00 - 13.00 uur (de 'lapjesmarkt')
- Jacobskerkhof op zaterdag van 09.00 - 16.00 uur
- Janskerkhof op zaterdag van 07.00 - 17.00 uur (de bloemenmarkt)
- Oppenheimplein op woensdagmorgen van 09.00 - 13.00 uur
- Oude Gracht/Bakkerbrug op zaterdag van 08.00 - 17.00 uur
- Smaragdplein op dinsdag van 09.00 - 15.00 uur
- Starkenburghhof op vrijdag van 09.00 - 14.00 uur
- Vredenburg op woensdag van 10.00 - 17.00 uur, op vrijdag van 10.00 - 18.00 uur en op zaterdag van 08.00 - 17.00 uur
- Zamenhofdreef op donderdagmorgen van 09.00 - 13.00 uur
bewerk Muziek en theater
- Het veelgeprezen Muziekcentrum Vredenburg (1978) van Herman Hertzberger grenst aan Hoog-Catharijne. Het is een van de voornaamste concertgebouwen van Nederland, met een grote en een kleine zaal. De komende jaren zal het in het kader van de reconstructie van het Utrechtse stationsgebied, in samenwerking met Tivoli en de SJU, worden verbouwd en uitgebreid tot het Muziekpaleis.
- de SJU, jazzpodium van de Stichting Jazz Utrecht
- politiek cultureel centrum ACU
- poppodium Ekko aan de Bemuurde Weerd
- poptempel Tivoli aan de Oudegracht en de nieuwe zaal aan de Helling
- Stadsschouwburg
- Theater De Paardenkathedraal in de stallen op het voormalige Veeartsenij-terrein van de Universiteit Utrecht
- Theater Huis aan de Werf
- Theater Kikker
- Beatrix Theater
- RASA, centrum dat kunst en cultuur uit alle werelddelen presenteert
- Theater De Musketon in Lunetten
bewerk Musea
- Aboriginal Art Museum
- Centraal Museum
- Centrum Beeldende Kunst Utrecht.
- Geldmuseum
- Museum Catharijneconvent
- Museum Maluku
- Nationaal Museum van Speelklok tot Pierement
- Nederlands Spoorwegmuseum
- Sterrenwacht Sonnenborgh
- Universiteitsmuseum
- Volksbuurtmuseum Wijk C
- Waterleidingmuseum
bewerk Evenementen en festivals
- Festival aan de Werf (theaterfestival, mei)
- Holland Animation Film Festival (Animatiefestival, november)
- Holland Festival Oude Muziek (augustus/september)
- Latin American Film Festival (LAFF), mei
- Marathon van Utrecht (maart/april)
- Nederlands Film Festival (september/oktober)
- Springdance (dansfestival, april)
- Utrecht Uitfeest (september) ter opening van het culturele seizoen
- Utrechts Literatuur Festival (eigenzinnig literatuurfestival van SLAU, oktober)
- Utrechtse Museumnacht
- Vakantiebeurs in de Jaarbeurs Utrecht
bewerk Films in Utrecht
- De film Amsterdamned van Dick Maas werd deels geschoten in Utrecht. Bij de achtervolgingsscène in de grachten krijgen de mensen op een terras een golf water over zich heen, en dat kan alleen bij de Utrechtse grachten met hun werven op waterniveau.
- De film Minoes van Vincent Bal werd deels geschoten in Utrecht, in het midden van de Bellamystraat.
- De Utrechtse Vismarkt was een van de locaties in de films Keetje Tippel, Mariken van Nieumeghen en Kruimeltje.
- In de film Karakter komen enige Utrechtse locaties voor.
- In Phileine zegt sorry stond de woning van Phileine in de Utrechtse binnenstad, op de hoek van de Servetstraat en de Lichte Gaard. Bovendien werden er opnames gemaakt in het Wilhelminapark.
- In Het Schnitzelparadijs zijn alle scènes in en rond het restaurant opgenomen in een kantoorgebouw aan de A2, naast het hoofdkantoor van de Hema. Eén scène speelt zich af op het dakterras, met uitzicht op de snelweg.
- De film De Pretenders van Jos Stelling werd opgenomen in de Utrechtse volkswijk Het Verdomhoekje, voordat de wijk werd afgebroken om gerenoveerd te worden.
bewerk Verkeer en vervoer
bewerk Trein
Station Utrecht Centraal is het belangrijkste spoorwegknooppunt van Nederland en heeft rechtstreekse treinverbindingen met op drie na alle andere provinciehoofdsteden (uitgezonderd zijn Lelystad, Haarlem (sinds december 2006) en Middelburg).
De eerste spoorlijn werd geopend in 1843. Dit was de lijn naar Amsterdam. In 1844-1845 volgde verbinding met Arnhem. In 1855 kwam de verbinding met Gouda – Rotterdam (vanaf 1870 ook naar Den Haag) tot stand, in 1863 die naar Amersfoort en in 1868-1870 de lijn naar Boxtel. Als laatste verbinding werd in 1874 de lijn naar Hilversum geopend.
bewerk Bus en tram
De stad Utrecht kent een zeer uitgebreid buslijnennet van het GVU. Er rijden bussen van het GVU naar Maarssen, Vleuten/De Meern en Kockengen. De meeste bussen rijden maandag tot en met zaterdag om de 10 minuten, 's avonds en op zondag om het kwartier. Utrecht is de eerste stad in Europa waar dubbelgelede bussen rijden. Zie verder: Vervoerbedrijf GVU
De Utrechtse sneltram van Connexxion rijdt vanaf het centraal station via Kanaleneiland naar Nieuwegein-zuid/IJsselstein.
Het busstation nabij Utrecht Centraal is het grootste busstation van Nederland.
bewerk Auto
De stad wordt aan drie zijden omsloten door autosnelwegen. Ten westen van de stad bevindt zich de A2, ten zuiden de A12 en ten oosten de A27. Belangrijke verkeersknooppunten zijn Oudenrijn, Lunetten en Rijnsweerd. Vanaf het laatste verkeersknooppunt begint een vierde autosnelweg, de A28. Ten noorden van Utrecht wordt de ringweg sluitend gemaakt door de N230.
Ten noorden en zuiden van Utrecht liggen grote forensengemeenten:
De stad zelf breidt zich momenteel in westelijke richting uit met de wijk Leidsche Rijn, Nederlands grootste Vinex-locatie. Samen met deze en andere plaatsen vormt Utrecht de agglomeratie Utrecht.
bewerk Politiek
bewerk Utrecht kiest burgemeester
Bij een verkennend debat heeft een meerderheid van de Utrechtse gemeenteraad op 12 oktober 2006 besloten een burgemeestersreferendum te willen organiseren. Een vertrouwenscommissie uit de gemeenteraad heeft twee kandidaten geselecteerd, waarna de bevolking door middel van een stemming mocht bepalen wie de opvolger wordt van Annie Brouwer-Korf, die heeft aangegeven per 1 januari 2008 terug te treden. Voorstanders van de volksraadpleging waren PvdA, GroenLinks en D66 (in totaal 25 van de 45 zetels). Een opkomst van ten minste 30% was de voorwaarde voor de geldigheid van het referendum. Het burgemeestersreferendum vond plaats op 10 oktober 2007, de Utrechters konden kiezen uit Aleid Wolfsen en Ralph Pans, beiden lid van de PvdA.
Omdat op 1 oktober 2007 middels rechterlijke uitspraak werd vastgesteld dat de stemcomputers die bij de verkiezingen van november 2006 en maart 2007 zijn gebruikt, nooit goedgekeurd hadden mogen worden, werd er met het welbekende rode potlood gestemd in inderhaast getimmerde stemhokjes van spaanplaat.
De opkomst was slechts 9,25%, waardoor het referendum ongeldig was. Ook stemde 16,3 % blanco of ongeldig. Van de geldige stemmen kreeg Aleid Wolfsen 60,7% (13.014 stemmen) en Ralph Pans 22,9% (4914 stemmen). Utrecht is de zevende gemeente waar een burgemeestersreferendum werd gehouden, de opkomst is de laagste tot nu toe. Op donderdagochtend 11 oktober 2007 besliste de gemeenteraad om Wolfsen voor te dragen bij de regering. In de gemeenteraad werden dertig stemmen op hem uitgebracht. Pans kreeg twee stemmen en elf raadsleden brachten een blanco stem uit.
bewerk College van Burgemeester en Wethouders
Op 15 april 2006 is het collegeprogramma voor de periode 2006-2010 gepresenteerd. Het College van Burgemeester en Wethouders, geïnstalleerd op 28 april, wordt gevormd door de coalitie PvdA, GroenLinks, CDA en ChristenUnie (28 van de 45 zetels).
De voorzitter van het College van B&W is burgemeester:
- Aleid Wolfsen (PvdA), openbare orde en veiligheid, politie, brandweer, communicatie, burger- en juridische zaken, archief, ombudszaken en anti-discriminatiebeleid
Wethouders zijn:
- Rinda den Besten (PvdA), jeugd, onderwijs en volksgezondheid en wijkwethouder voor de wijken Overvecht en Noordwest
- Harrie Bosch (PvdA), wonen, Leidsche Rijn en ruimtelijke ordening en wijkwethouder voor de wijk Leidsche Rijn
- Marka Spit (PvdA), economische zaken, sociale zaken en arbeidsmarktbeleid, stadspromotie en evenementen en wijkwethouder voor de wijk Zuidwest
- Cees van Eijk (GroenLinks), welzijn, WMO, cultuur en integratie en wijkwethouder voor de wijk Binnenstad
- Robert Giesberts (GroenLinks), openbare ruimte, grondbeleid, gemeentelijke organisatie en wijkgericht werken en wijkwethouder voor de wijken Zuid en Oost
- Harm Janssen (CDA), locoburgemeester, financiën, stationsgebied, sport en monumenten en wijkwethouder voor de wijk Noordoost
- Tymon de Weger (ChristenUnie), bereikbaarheid, luchtkwaliteit en milieu en publieksdienstverlening en wijkwethouder voor de wijk Vleuten-de Meern
bewerk Zetelverdeling gemeenteraad
Vanaf 1962 is de Utrechtse gemeenteraad als volgt samengesteld:
| Gemeenteraadszetels | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Partij | 1962 | 1966 | 1970 | 1974 | 1978 | 1982 | 1986 | 1990 | 1994 | 1998 | 2002 | 2006 | |||
| PvdA | 18 | 13 | 16 | 17 | 16 | 15 | 19 | 12 | 9 | 9 | 7 | 14 | |||
| GL | 3 | 3 | 2 | 5 | 5 | 6 | 5 | 8 | 9 | 9 | 8 | 8 | |||
| VVD | 4 | 5 | 6 | 9 | 6 | 10 | 7 | 5 | 6 | 6 | 5 | 5 | |||
| SP | - | - | - | - | - | - | 1 | 1 | 2 | 3 | 3 | 5 | |||
| CDA | 20 | 20 | 17 | 13 | 15 | 12 | 10 | 10 | 6 | 4 | 4 | 4 | |||
| D66 | - | - | 4 | 1 | 3 | 2 | 2 | 8 | 9 | 3 | 1 | 3 | |||
| Leefbaar Utrecht | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 9 | 14 | 3 | |||
| CU | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 1 | 1 | 2 | |||
| Burger en Gemeenschap | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 2 | 1 | |||
| CP(86)/CD/Nederlands Blok | - | - | - | - | - | - | - | 1 | 4 | 1 | - | - | |||
| Overige | - | 4 | - | - | - | - | 2 | - | - | - | - | - | |||
| Totaal | 45 | 45 | 45 | 45 | 45 | 45 | 45 | 45 | 45 | 45 | 45 | 45 | |||
De gemeenteraad van Utrecht telt anno december 2007 tien fracties. De tiende is gevormd nadat in oktober SP-raadslid Mossel uit die partij is gestapt. Op 3 december sloten twee andere SP-raadsleden zich bij haar aan.[7]. Op 3 april 2008 geeft raadslid Caroline Sarolea haar zetel dan weer op en krijgt de SP weer 3 zetels in de Utrechtse raad.[8]
NB.: partijen als GL, CDA en CU bestonden vroeger uit andere partijen die later zijn samengegaan in hoe ze nu heten. Vanwege de vergelijkbaarheid is de huidige naam ook voor het verleden gebruikt.
bewerk Sport
Voetbalclub FC Utrecht komt uit in de eredivisie en speelt thuiswedstrijden in Stadion Galgenwaard. De club is in haar bestaan nooit gedegradeerd. De club is ontstaan uit de fusie van drie Utrechtse voetbalclubs, DOS, USV Elinkwijk en Velox in 1970. De eerste twee bestaan nog als amateurclubs. DOS is de enige club uit Utrecht, die ooit kampioen van Nederland werd in 1958. Voor de oorlog was ook Hercules een belangrijke club, opgericht in 1882 was het de derde club in Nederland en heeft bijgedragen aan de verspreiding van het voetbal. Elinkwijk komt uit in de Zondag hoofdklasse A en werd in 1974 kampioen van Nederland bij de zondagamateurs.
Kampong is qua ledental de tweede hockeyclub van Nederland en speelt bij zowel de heren en dames in de hoofdklasse. De teams zijn meermalen Nederlands kampioen geweest en hebben ook de Europacup I en II gewonnen. In 1998 werd het WK hockey voor de mannen en vrouwen gelijktijdig in Utrecht gehouden. Hiermee was het het eerste dubbeltoernooi in de hockeygeschiedenis.
Sinds 1978 wordt jaarlijks de Marathon van Utrecht georganiseerd door de stad en Leidsche Rijn. Andere evenementen, waaronder schaatswedstrijden en darts, vinden regelmatig plaats in de Vechtsebanen. Bij het schaken speelt Schaakclub Utrecht in de Meesterklasse, de hoogste competitie van Nederland.
Sinds 1985 is Utrecht ook het thuishonk van RUS (Rugbyende Utrechtse Studentes), de enige damesrugbyvereniging van Nederland. Sinds 1986 speelt RUS mee met de damescompetitie, waarbij in het seizoen van 2000/2001 de landstitel werd veroverd. Voor het seizoen 2004/2005 werd in samenwerking met URC de landstitel binnengesleept.
bewerk Bekende Utrechters
| Zie lijst van Utrechters voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
| Zie ook lijst van burgemeesters van Utrecht |
| Zie ook lijst van oudkatholieke aartsbisschoppen van Utrecht |
| Zie ook lijst van rooms-katholieke bisschoppen en aartsbisschoppen van Utrecht |
bewerk Stedenbanden
.svg){kind=small}
bewerk Trivia
- Achter de Dom was er in de achttiende eeuw een geheime ontmoetingsplaats van homoseksuelen (voor wie tussen de kerk en de toren ook een gedenksteen ligt). Toen dit aan het licht kwam en de slachtoffers ter dood veroordeeld werden, werd Utrechtenaar een scheldwoord voor homoseksueel. Daarom laat een inwoner van Utrecht zich liever Utrechter noemen (vgl. Hagenees voor Hagenaar). Zie ook: Utrechtse homoseksuelenaffaire.
- In 2007 werd Utrecht een Millennium Gemeente.
- Leden van het Utrechtsch Studenten Corps mogen niet onder de Domtoren doorlopen. Een lid van de studentenvereniging Veritas of Unitas (het is niet zeker van welke van de 2 verenigingen hij was) zou ooit van De Dom af gesprongen zijn en terechtgekomen op een lid van het Corps, waarna laatstgenoemde zou zijn overleden en eerstgenoemde zijn sprong overleefde. Ondanks de toevalligheden en dat er geen bewijsmateriaal is, blijft dit een hardnekkig gerucht. Tot 2003 reed buslijn 2 onder de Domtoren door. Corpsleden stapten dan ook uit bij halte Domplein en renden om de Domtoren, om bij de volgende halte weer in te stappen.
- Utrecht is zowel een belangrijk centrum van de oudkatholieke kerk als vooral van de rooms-katholieke kerk. Beide hebben een kathedraal en priesteropleiding in de stad.
- Utrecht heeft enkele bijnamen: de Domstad (naar de Utrechtse Domtoren, kenmerk van de stad), Utereg (in het stad-Utrechts), Utca (in de multiculturele straattaal van de Randstad). Tijdens Carnaval heet de stad Utrecht Leemput.
