Antanas Smetona (ur. 10 sierpnia 1874 w Użułanach koło Wiłkomierza, zm. 9 stycznia 1944 w Cleveland) litewski polityk, jeden ze współzałożycieli odrodzonej Litwy, premier i wieloletni prezydent.
Spis treści |
edytuj Edukacja i działalność polityczna do 1914 roku
Po ukończeniu szkoły elementarnej w Towianach kształcił się w Wiłkomierzu i Lipawie. Razem z J. Jablonskisem i Vincasem Kudirką należał do sekretnej studenckiej organizacji (wzorującej się na masonerii). W 1896 roku zorganizował protest przeciwko obowiązkowym nabożeństwom prawosławnym w szkole. Z tego powodu wyrzucono go z gimnazjum, jednak parę lat później przyjęto go do jednej z petersburskich szkół. Po jej ukończeniu związał się z nielegalną organizacją patriotów litewskich, publikował i rozpowszechniał książki w zakazanym wówczas języku litewskim. W 1899 roku organizował protesty przeciwko łamaniu prawa przez władze, za co został wyrzucony z uczelni i skazany na dwa tygodnie więzienia i zesłany do Wilna. Powrócił jednak do Petersburga i kontynuował studia. Później parokrotnie aresztowany. W 1902 ukończył uczelnię i podjął pracę w wileńskim Banku Ziemskim. W początkowych dniach pobytu w Wilnie zaangażował się w działalność Litewskiej Partii Demokratycznej, którą reprezentował w "Wielkim Sejmasie", został nawet wybrany do jego prezydium. 1904-07 pracował w gazecie "Wieści Wileńskie". Razem z J. Tumas założył gazetę "Viltis" (pol. "nadzieja"), gdzie działał na rzecz wolności narodu, był także członkiem licznych stowarzyszeń niepodległościowych i kulturalnych, uczył dzieci języka litewskiego w wileńskich szkołach.
edytuj I wojna światowa
W 1914 rozpoczął publikację w Vairas ("Wiosło"), nowym dwutygodniku. W czasie wojny pomagał poszkodowanym i nadal aktywnie udzielał się w towarzystwach naukowych. W lecie 1916 był jednym z sygnatariuszy memorandum do Niemieckiego Głównodowodzącego na Froncie Wschodnim, w którym domagał się prawa Litwinów do samostanowienia. Był jednym z organizatorów Konferencji Litewskiej w Wilnie (wrzesień 1916), członkiem jej prezydium, wybrano go także na członka Rady Państwowej (Taryby), później awansował do roli jej przewodniczącego. 16 lutego 1918 A. Smetona razem z innym działaczami podpisał akt niepodległości Litwy.
Po 1918 roku pozostawał zwolennikiem porozumienia Litwy z Niemcami. Wyrażał pogląd, iż dla młodej państwowości litewskiej większe zagrożenie stanowią Polacy. Na przełomie lat 1918 i 1919 przebywał w Niemczech i w krajach skandynawskich, gdzie popularyzował ideę niepodległej Litwy. 4 kwietnia 1919 Taryba wybrała go na pierwszego prezydenta młodej republiki. Wkrótce zastąpił go jednak Aleksandras Stulginskis.
edytuj Polityczna emerytura
Smetona po pierwszych demokratycznych wyborach pozostał poza sejmem, wycofał się do "Sulejówka", angażując się w pracę dziennikarską. Redagował pismo związane z "Partią Postępu Narodowego" Lietuvos balsas ("Głos Litwy"), Lietuviskas balsas ("Litewski Głos"), Vairas ("Wiosło"). Przez pewien czas pracował jako komisarz rządowy w okręgu Kłajpedy, ale z racji konfliktu z premierem Galvanauskasem zrezygnował z tej posady. W latach 1923-1927 był profesorem na Uniwersytecie Litewskim, najpierw w katedrze sztuki i historii, później filozofii, wygłaszając pełne pasji i zaangażowania wykłady. W 1932 otrzymał doktorat honorowy Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie.
edytuj Druga prezydentura
Po przewrocie wojskowym z grudnia 1926 przyjął propozycję ubiegania się o najwyższy urząd w państwie i został wybrany prezydentem, wiele w tym czasie podróżując po Litwie i nie bez populizmu wsłuchując się w "głos ludu". 15 maja 1928 ogłosił za zgodą parlamentu nową konstytucję, która dawała prezydentowi znacznie szersze uprawnienia niż dotychczasowa (np. przez długi czas Smetona nie zwoływał parlamentu).
W latach trzydziestych opublikowano najważniejsze prace publicystyczne prezydenta. Latem 1940 po sowieckim ultimatum wobec Litwy był zwolennikiem stawienia oporu przez rząd. Osamotniony w swym przekonaniu zgodził się na przyjęcie warunków sowieckich, zrzekając się swych prerogatyw na rzecz premiera Merkysa.
edytuj Emigracja
15 czerwca 1940 wraz z rodziną uciekł do Niemiec (jak podkreślała propaganda sowiecka: "po opróżnieniu swego konta bankowego"). Po krótkim pobycie w Szwajcarii wraz z rodziną przedostał się do Stanów Zjednoczonych, gdzie koncentrowało się życie patriotycznej emigracji litewskiej. Osiedlił się w Cleveland wraz z synem Juliusem. Pracował nad opublikowaniem obszernych pamiętników oraz skondensowanej historii Litwy. Zmarł tragicznie w wyniku pożaru domu 9 stycznia 1944, został pochowany na lokalnym cmentarzu w Cleveland.
edytuj Rodzina
Już w bardzo wczesnym dzieciństwie został osierocony przez rodziców, jego wychowaniem zajmował się starszy brat Ignas (1857-1933). Sam Antanas Smetona opiekował się i był do końca życia emocjonalnie związany ze swoją siostrą Julią, nauczycielką (1878-1962).
W 1904 roku ożenił się z Zofią z Chodakowskich, z którą miał syna Juliusa i córkę Mariję. Bratankiem prezydenta był Kazys Smetona (1915-38).
Prezydent Smetona miał związki rodzinne z wieloma postaciami życia publicznego Litwy (np. Stasysem Raštikisem, mężem córki brata Motiejusa, Juozasem Tūbelisem, swoim szwagrem czy zięciem Aloyzasem Valušisem), z powodu czego oskarżany był przez przeciwników politycznych o uleganie nepotyzmowi.
Republika Litewska 1918-1940
Antanas Smetona • Aleksandras Stulginskis • Kazys Grinius • Jonas Staugaitis¹ • Aleksandras Stulginskis¹ • Antanas Smetona • Antanas Merkys¹ • Justas Paleckis
Republika Litewska od 1990
Algirdas Brazauskas • Valdas Adamkus • Rolandas Paksas • Artūras Paulauskas¹ • Valdas Adamkus
¹ pełniący obowiązki
Saliamonas Banaitis · Jonas Basanavičius · Mykolas Biržiška · Kazimieras Bizauskas · Pranas Dovydaitis · Steponas Kairys · Petras Klimas · Donatas Malinauskas · Vladas Mironas · Stanisław Narutowicz · Alfonsas Petrulis · Antanas Smetona · Jonas Smilgevičius · Justinas Staugaitis · Aleksandras Stulginskis · Jurgis Šaulys · Kazimieras Steponas Šaulys · Jokūbas Šernas · Jonas Vailokaitis · Jonas Vileišis