Jakas reklama 

 

Obiekt zabytkowy
Plan cmentarza
Nowa brama na cmentarz

Cmentarz żydowski w Warszawie – największy cmentarz żydowski w województwie mazowieckim, drugi największy w Polsce (po nowym cmentarzu w Łodzi) i jeden z największych na świecie, a znajdujące się tam nagrobki (macewy) stanowią jedne z najcenniejszych zabytków małej architektury Warszawy i Polski. Cmentarz zajmuje powierzchnię ok. 33,3 ha, znajduje się na nim około 200 tysięcy nagrobków i zlokalizowany jest na Powązkach w dzielnicy Wola obok cmentarzy innych wyznań.

Teren cmentarza jest podzielony na kwatery: ortodoksyjną, postępową, dziecięcą, porządkową, wojskową i gettową, a w ortodoksyjnej jeszcze na kobiecą i męską oraz specjalną do chowania świętych ksiąg. Cmentarz jest cały czas czynny i służy żydowskiej społeczności Warszawy i okolic.

Spis treści

edytuj Historia cmentarza

Stara brama na cmentarz
Pompa przy wejściu
Zabytkowy wodotrysk
Zabytkowa latarnia
Aleja główna

W 1806 roku zarząd warszawskiej gminy żydowskiej wystąpił do rządu z prośbą o zgodę na urządzenie za rogatkami wolskimi cmentarza dla ludności żydowskiej. Zgoda została wydana w tym samym roku, po czym natychmiast przystąpiono do urządzania cmentarza. Powołano wówczas bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza, które administrowało nekropolią, a w swoich decyzjach było niezależne i w pełni autonomiczne. Do celów pochówkowych cmentarz został otworzony pod koniec tego samego roku.

Pierwszy oficjalny pochówek odbył się 25 Kislew 5567, czyli w 1806 roku. Był to pogrzeb Nachuma z Siemiatycz. Jego nagrobek, który został najprawdopodobniej wykonany w 1807 roku nie zachował się do dnia dzisiejszego. Drugi, tym razem żeński pochówek odbył się 10 Tewet 5567 roku. Był to pogrzeb Elki Junghoff z domu Mulrat, córki Jehudy Leiba z Kalisza[1], która zmarła 26 listopada 1804 roku[2].

Przez wiele lat cmentarz był traktowany jako elitarny i był wykorzystywany przez bogatszą społeczność żydowską. W 1824 roku dokonano pierwszego rozszerzenia cmentarza. W latach 20. XIX wieku władze carskie powołały Dozór Bożniczy, któremu podporządkowano Administrację Pogrzebową spełniającą dokładnie te same zadania co bractwo pogrzebowe. Sytuacja mocno zbulwersowała członków Chewra Kadisza, który nie chcieli dopuścić do oddania funkcji administrowania cmentarzem. Cała procedura przejęcia cmentarza przez Administrację trwała do 1850 roku.

Po tym roku dokonano skromnej estetyzacji cmentarza, posadzono nieliczne drzewa, ogrodzono niektóre kwatery, a całość ogrodzono prowizorycznym, drewnianym parkanem. W latach 1856-1857 powołano specjalną komisję, która postulowała budowę nowego domu przedpogrzebowego, wyznaczenie alejek oraz posadzenie drzew.

W 1828 roku został wzniesiony pierwszy dom przedpogrzebowy, ale już po trzech latach w 1831 roku został doszczętnie spalony przez wojska rosyjskie. Rok później wzniesiono znów nowy, murowany dom przedpogrzebowy, który rozbudowano w 1854 roku. W 1840 i 1948 roku po raz kolejny dokonano rozszerzenia nekropolii. W 1873 roku za zgodą władz miejskich wybudowano mały most nad okopami, co ułatwiło konduktom pogrzebowym dotarcie na cmentarz prosto z ulicy Gęsiej. W 1860, 1863 i 1869 dokonano ostatnich rozszerzeń cmentarza. W 1885 roku postanowiono przenieść bezpłatne pogrzeby na kirkut na Bródnie, co miało zaoszczędzić powierzchnię cmentarza oraz finanse, które przeznaczano na tego pochówki.

W 1877 roku z inicjatywy zamożnych członków warszawskiej gminy żydowskiej, wybudowano okazały, późnoklasycystyczny budynek mieszczący synagogę oraz dwa domy przedpogrzebowe. Lewy dla zmarłych mężczyzn, a prawy dla kobiet. Na piętrze mieszkał rabin z rodziną. Całość zaprojektował architekt Adolf Schimmelpfennig. W 1882 przed budynkiem wzniesiono okazałą studzienkę.

Kiedy po zakończeniu I wojny światowej cmentarz został zupełnie zapełniony, wykorzystano system nasypów polegający na usunięciu nagrobków w kwaterze dziecięcej i usypaniu minimum 1 metra nowej warstwy ziemi na miejscach pochówku mających powyżej 50 lat. Było to konieczne z powodu ciasnoty i braku możliwości powiększenia terenu cmentarza. Jak dotąd dokonano 14 takich nasypów.

W drugiej połowie XIX wieku otworzono specjalną szkółkę ogrodniczą, dzięki której na cmentarzu posadzono wiele pięknych i ozdobnych drzew. W 1913 roku potwierdzono zapis dzielący cmentarz na cztery części, co przynajmniej w małym stopniu zmniejszyło konflikty między Żydami ortodoksyjnymi z postępowymi. Między tymi grupami dochodziło również do kilku innych konfliktów, m.in. w sprawie niehebrajskich napisów na nagrobkach, długości przetrzymywania zwłok w domu przedpogrzebowym czy wystawiania ciała zmarłego na katafalku.

W okresie międzywojennym cały cmentarz ogrodzono wysokim ceglanym murem. W 1936 dokonano ostatniego nasypu. Podczas II wojny światowej cmentarz był częściowo zdewastowany, dochodziło na nim do zbiorowych egzekucji i masowych pogrzebów zamordowanych osób w getcie warszawskim oraz poległych powstańców getta warszawskiego, partyzantów żydowskich i żydowskich powstańców z powstania warszawskiego. 15 maja 1943 roku po likwidacji getta warszawskiego hitlerowcy wysadzili w powietrze wszystkie budynki znajdujące się na cmentarzu, w tym okazały dom przedpogrzebowy z synagogą. Ocalała jedynie studzienka.

W 1944 roku na teren cmentarza był polem zaciętych walk powstańców z batalionów "Zośka" i "Parasol". Po zakończeniu wojny na cmentarzu ponownie zaczęły odbywać się pochówki. W międzyczasie władze państwowe planowały przeprowadzić nową ulicę przez środek cmentarza i usunięcie przy okazji ponad 5400 nagrobków. Owe plany spełzły na niczym dzięki czemu teren cmentarza ocalał.

Obecnie cmentarz żydowski jest jednym z najcenniejszych zabytków Warszawy, Polski i Europy. W latach 90. Fundacja Rodziny Nissenbaumów, Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie oraz inne organizacje dokonały odnowienia cmentarza, m.in. odrestaurowano studzienkę, wodotrysk z 1907 roku, liczne groby, bramy wejściowe, oraz cudem ocalałą z pożogi wojennej XIX-wieczna żelazna latarnia, która dziś po rekonstrukcji stoi na dziedzińcu przy wejściu na cmentarz. W międzyczasie wystawiono również kilka pomników.

Kilka lat temu Gmina Wyznaniowa Starozakonnych w RP starała się o odbudowanie budynku synagogi oraz domów przedpogrzebowych, lecz Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie nie wyraziła na to zgody. Jak dotąd odkopano tylko fundamenty bożnicy oraz przedmioty tam znalezione, które są eksponowane na specjalnie do tego przeznaczonych wystawach.

Cmentarz jest cały czas czynny i służy społeczności żydowskiej z Warszawy i okolic. Rocznie odbywa się na nim do 25 pogrzebów. Wieloletnim opiekunem i dyrektorem nekropoli był Bolesław Szenicer, w 2002 roku zastąpił go Przemysław Szpilman. Cmentarz jest udostępniony do zwiedzania.

edytuj Lokalizacja

Obecnie cmentarz żydowski w Warszawie jest jedynym z wielu zachowanych fizycznych śladów wielowiekowej obecności Żydów w tym mieście. Zgodnie z judaistyczną tradycją, umiejscowiony był poza murami miejskimi i okopami, obecnie przy ulicy Okopowej 49/51.

Cmentarz zajmuje powierzchnię ok. 33,5 ha. Jest to pierwszy pod względem powierzchni cmentarz żydowski w województwie mazowieckim i drugi pod względem powierzchni w Polsce. Największy kirkut znajduje się w Łodzi – 41,3 ha, ale jest uboższy, jeżeli brać pod uwagę liczbę zachowanych macew. Całość jest ogrodzona ceglanym murem.

Dojazd do tego cmentarza zapewniają codziennie linie tramwajowe: 1 i 22; linie autobusowe: 100, 107, 111 i 180 oraz linie nocne N41 i N91. Przystanek: "Cm. Żydowski" lub "Esperanto".

edytuj Nagrobki

Grób rodziny Bergsonów
Grób rodziny Lesserów

Na kirkucie znajduje się około 200 tysięcy nagrobków (macew), z których najstarszy pochodzi z 1809 roku. Większość nagrobków, mierzących od kilkudziesięciu centymetrów do nawet 1,5 metra wysokości, wykonanych jest z bogato zdobionych materiałów, m.in. granitu, różnokolorowego piaskowca czy kamienia. Zakończone są najczęściej trójkątnie lub półkoliście.

W części reformowanej można dostrzec szereg monumentalnych grobów, sarkofagów, mauzoleów o bardzo bogatej stylistyce w których spoczywają liczni biznesmeni, przemysłowcy, bankowcy, ludzie kultury i sztuki, lekarze czy politycy. Ich groby znacznie odbiegają od tradycyjnych macew, wykonane są w stylu empire czy mauretańskim. Są przeważnie przyozdobione w kolumny, portyki, rzeźby oraz czasami są ogrodzone metalowymi, kutymi ogrodzeniami. Do ciekawszych należą m.in.:

Pierwszy napis w języku polskim został wyryty w 1855 roku na grobie dyrektora Warszawskiej Szkoły Rabinów Antoniego Eisenbauma. Po tym okresie napisy były już mieszane, rzadziej w języku jidysz, niemieckim i rosyjskim.

edytuj Groby sławnych rabinów

Na cmentarzu w części ortodoksyjnej znajduje się również szereg oheli rabinów, cadyków i talmudystów. Są to głównie skromne prostopadłościenne, budynki bez żadnych ozdób i dekoracji. Do najstarszych należy zbudowany w 1822 roku bogato zdobiony ohel Berka Sonnenberga. Wśród wielu wybitnych rabinów należy wymienić:

Ohel
Ohel Szlomo Zalmana Lipszyca
Ohele

Na terenie nekropolii znajduje się także symboliczna kwatera Bundu oraz kwatera żydowskich żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego, którzy polegli w obronie Warszawy w 1939 roku. Znajduje się tu pomnik Żołnierzy i Oficerów Żydowskich Poległych w II Wojnie Światowej.

edytuj Groby innych znanych osób

Do najsłynniejszych pochowanych na cmentarzu należą również:

Grób Lucjana Wolanowskiego
Grób Pauliny Fajans
Groby przy alei głównej
Grobowiec Epsteina
Mauzoleum Trzech Pisarzy
Grób Ester Rachel Kamińskiej
Grób Henryka Wawelberga
Grób Aleksandra Berkenheima
Grób Haliny Szymańskiej
Grób Bronisława Mansperla
Grób Chaima Słonimskiego
Grób Dawida Rosenthala
Grób Jakóba Tugendholda
Grób Józefa Jankielewicza
Grobowiec Fajgi Eltersonowej
Symboliczne groby ofiar holocaustu
Grobowiec Henryka Sztande
Grobowiec Teodora i Eugenji Heiman
Macewy
Macewy
Grób Rozalii Zweigerhaft

Do dnia dzisiejszego nie zachowały się nagrobki Samuela Adalberga, Eli Kochańskiego, Samuela Kronenberga oraz Gecla Zalcsteina. Lokalizacja ich pochówku również nie jest znana.

Na cmentarzu znajduje się kilka pomników, upamiętniających głównie pomordowanych w czasie II wojny światowej. Należą do nich:

Pomnik Janusza Korczaka
Pomnik Pamięci Dzieci
Pomnik żydowskich oficerów Wojska Polskiego
Na pomniku znajdują się jeszcze symboliczny grób rodziny Szteinman, zamordowanych w czasie Holocaustu oraz dwie tablice pamiątkowe:
  • Pierwsza w językach polskim, hebrajskim oraz angielskim o treści: "Babcia Masza miała dwadzieścioro wnucząt. Babcia Hana miała jedenaścioro, tylko ja ocalałem".
Treść w językach polskim, jidysz i hebrajskim brzmi: "Pamięci Żydów oficerów Wojska Polskiego zamordowanych przez NKWD wiosną 1940 r. w Katyniu, Miednoję i Charkowie".
Treść w językach polskim, jidysz, hebrajskim i angielskim brzmi: "Ku pamięci Żydów żołnierzy Wojska Polskiego, bojowników gett, ruchu oporu i partyzantów poległych w walce z okupantem hitlerowskim w II wojnie światowej, których miejsca pochowania są nieznane".

edytuj Symbolika

Macewy znajdujące się na cmentarzu żydowskim w Warszawie są niezwykle bogato zdobione. Ornamenty odnajdowane na nagrobkach mówią wiele o zmarłymi spoczywającymi pod nimi.

Motywy najczęściej pojawiające się na macewach:

Świecznik
Dłonie kapłana
Baran i złamane drzewo

Przypisy

  1. ↑ Wirtualny cmentarz - Elka Junghof - cemetery.jewish.org.pl
  2. ↑ Prowdopodobnie jest to błędna data podana na nagrobku zmarłej Elki Junghof
  3. ↑ Artykuł Włodzimierza Kalickiego „Świadek tylko czyta” w dodatku „Duży Format” do „Gazety Wyborczej” z 21 kwietnia 2008 r., (Nr.15/774)

edytuj Bibliografia

edytuj Zobacz też

edytuj Linki zewnętrzne