Dekonstrukcja - jeden z najbardziej wpływowych, a jednocześnie najbardziej krytykowanych kierunków we współczesnych badaniach literackich. Wiąże się ściśle z filozofią Jacques'a Derridy (1930-2004); rozwijany w Stanach Zjednoczonych na przełomie lat 70. i lat 80. przez wykładowców Uniwersytetu Yale, skupionych wokół Paula de Mana (1919-1983).
Pierwszym głośnym manifestem dekonstrukcjonistów był zbiorowy tom Deconstruction and Criticism (1979) z tekstami Jacques'a Derridy, Paula de Mana, Harolda Blooma i Geoffreya Hartmana. Do najważniejszych przedstawicieli dekonstrukcjonizmu zalicza się Josepha Hillisa Millera, Barbarę Johnson, Geoffreya Hartmana oraz pokolenie uczniów-kontynuatorów: Gayatri Chakravorty Spivak, Wernera Hamachera, Samuela Webera, Rodolphe'a Gasché, Petera Fenves, Peggy Kamuf, Wlada Godzicha i Lindsay Waters.
Dekonstrukcja narodziła się na gruncie trzech krytyk: Friedricha Nietzschego (krytyka języka pojęciowego maskującego swoją retoryczną naturę), Zygmunta Freuda (krytyka substancjalnego i jednorodnego podmiotu) oraz Martina Heideggera (krytyka metafizyki jako dyskursu "regulatywnego").
Jak twierdził sam Derrida, "nie ma nic poza tekstem" i każdy komentarz na temat dzieła, także pochodzący od autora, jest jedynie przyczynkiem, kolejnym odrębnym tekstem podlegającym interpretacjom, lecz bynajmniej nie uprzywilejowanym.
Terminy dekonstrukcja i dekonstrukcjonizm są stosowane wymienne, choć autorom tych pojęć zależało, aby je rozróżniać: dekonstrukcja (pojęcie węższe w stosunku do dekonstrukcjonizmu) to tylko metodologia analizy literatury (czyli teoria literaturoznawcza), natomiast dekonstrukcjonizm to ogólniejsza filozofia, która znajdywała zastosowanie nie tylko w czytaniu literatury, ale ogólnie w analizie wszystkich zjawisk w świecie.
Pojęcie dekonstrukcja nie ma precyzyjnej definicji, przede wszystkim dlatego, że unikał jej sam autor, czerpiąc zarówno z twórczości Heideggera (i jego pojęcia destruktion), jak i z idei Innego u Lévinasa.
Ponieważ dekonstrukcja jest także sposobem interpretacji tekstu i kultury, jest obecna zarówno w filozofii, jak i w antropologii, socjologii, oraz oczywiście w literaturoznawstwie.
edytuj Bibliografia
- J. Derrida, Chora, tłum. M. Gołębiewska. Warszawa 1999.
- J. Derrida, Pismo filozofii, tłum., wybór, przedm. B. Banasiak, Kraków 1993.
- J. Derrida, O gramatologii, tłum. B. Banasiak. Gdańsk 1999.
- Czytanie Derridy, red. B. Małczyński, R. Włodarczyk. Wrocław 2005.
- B. Banasiak, Filozofia "końca filozofii". Dekonstrukcja Jacques'a Derridy. Warszawa 1997.
- M. P. Markowski, Efekt inskrypcji. Jacques Derrida i literatura. Kraków 2003.
- P. de Man, Alegorie czytania. Język figuralny u Rousseau, Nietzschego, Rilkego i Prousta, tłum. A. Przybysławski. Kraków 2004.