Delegatura Rządu na Kraj – tajny naczelny organ władzy administracyjnej w okupowanej Polsce, utworzony w 1940 r., składający się z departamentów. Na jej czele stał Delegat Rządu na Kraj. Delegatura kierowała pracą pionu cywilnego. Jej zadaniami było utrzymanie ciągłości instytucji państwowych, zapewnienie normalnego funkcjonowania państwa, przygotowanie do przyjęcia kontroli nad krajem po zakończeniu wojny, rejestracja poczynań okupantów i dokumentacja zbrodni wojennych, ochrona i ratowanie zagrożonych dóbr kultury.
15 listopada 1942 Polityczny Komitet Porozumiewawczy zaakceptował statut Delegatury, opracowany przez Delegata Rządu na Kraj Jana Piekałkiewicza. W strukturze Polskiego Państwa Podziemnego działały trzy Delegatury Rządu:
- Delegatura Rządu na ziemie włączone do III Rzeszy
- Delegatura Rządu na ziemie włączone do ZSRR
- Delegatura Rządu na Generalne Gubernatorstwo
a także wydzielone komórki: Rada Narodowościowa, Rada Pomocy Żydom oraz Komórka "Zachód" .
Biuro Delegata Rządu na Kraj składało się z Prezydium w ramach którego działały: Sekcja Prezydialna, Sekcja Finansowo-Budżetowa, Sekcja Kontroli oraz Dział (Departament) Likwidacji Skutków Wojny.
Delegatora Rządu na Kraj prowadziła działalność za pośrednictwem departamentów. Były to:
- Departament Spraw Wewnętrznych
- Departament Informacji i Dokumentacji
- Departament Oświaty i Kultury
- Departament Pracy i Opieki Społecznej
- Departament Rolnictwa
- Departament Skarbu
- Departament Przemysłu i Handlu
- Departament Poczt i Telegrafów
- Departament Komunikacji
- Departament Robót Publicznych i Odbudowy
- Komitet Ekonomiczny
- Krajowa Rada Odbudowy
- Departament Sprawiedliwości (i Legislacji)
- Sekcja (Departament) Spraw Zagranicznych
- Biuro Narodowościowe
- Komitet Koordynacji Ustawodawczej
- Centralna Komisja Badania i Rejestrowania Zbrodni Okupanta w Polsce
- Komitet Administracyjny
- Komitet Polityczny
- Komórka pomocy dla jeńców angielskich
- Departament Obrony Narodowej
Delegatura miała również strukturę terenową. Dzieliła się na (na ziemiach włączonych do III Rzeszy)
- Okręgowa Delegatura Rządu Ciechanów
- Okręgowa Delegatura Rządu Łódź
- Okręgowa Delegatura Rządu Pomorze
- Okręgowa Delegatura Rządu Poznań
- Okręgowa Delegatura Rządu Śląsk
W Generalnym Gubernatorstwie funkcjonowały
- Okręgowa Delegatura Rządu Kielce
- Okręgowa Delegatura Rządu Kraków
- Okręgowa Delegatura Rządu Lublin
- Okręgowa Delegatura Rządu Warszawa-miasto
- Okręgowa Delegatura Rządu Warszawa-województwo
Na ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej działały:
- Okręgowa Delegatura Rządu Białystok
- Okręgowa Delegatura Rządu Lwów
- Okręgowa Delegatura Rządu Nowogródek
- Okręgowa Delegatura Rządu Polesie
- Okręgowa Delegatura Rządu Wilno
- Okręgowa Delegatura Rządu Wołyń
W marcu 1943 działacz Rady Pomocy Żydom "Żegota" Witold Bieńkowski ps. Wencki powołał Referat Żydowski Delagatury Rządu na Kraj.
Delegatura Rządu na Kraj została poważnie zagrożona w 1944 współpracą wywiadowczą NKWD i gestapo. 17 kwietnia 1944 specjalna grupa bojowa przy Sztabie Głównym Armii Ludowej, dowodzona przez ppłk Jerzego Fonkowicza przeprowadziła we współpracy operacyjnej z gestapo akcję zdobycia archiwum Delegatury Rządu na Kraj przy ul. Poznańskiej 12 w Warszawie. W jej wyniku rozbiciu uległa newralgiczna sieć konspiracji Armii Krajowej, a AL uzyskała dane o przedwojennych agentach policji w szeregach ruchu komunistycznego.[1]
Organem prasowym Delegatury był miesięcznik Rzeczpospolita.
| Historia Polski |
 Ten artykuł jest częścią cyklu: |
edytuj Bibliografia
Waldemar Grabowski: Polska Tajna Administracja Cywilna 1940–1945. Instytut Pamięci Narodowej. ISBN 83-89078-23-6.