Jakas reklama 

 

Беларуская мова
Obszar Białoruś, Polska, Kanada i inne
Liczba mówiących 9 milionów
Ranking (poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki słowiańskie
**Języki wschodniosłowiańskie
***Język białoruski
Pismo cyrylica
Status oficjalny
Język urzędowy Białoruś; od 2005 roku w Polsce język regionalny, z możliwością wprowadzenia do urzędów jako język pomocniczy w woj. podlaskim
Regulowany przez Narodowa Akademia Nauk Białorusi
Kody języka
ISO 639-1 be
ISO 639-2 bel
ISO 639-3 bel
SIL BEL
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia
Białoruska wersja językowa Wikipedii


W Wikisłowniku: Słownik języka białoruskiego

Język białoruski (беларуская мова) – należy do grupy języków wschodniosłowiańskich. Liczba osób posługujących się tym językiem liczy około 9 milionów.

Spis treści

edytuj Historia

Okresy w historii języka białoruskiego:

  1. Staroruski, ogólnoruski (X-XIV w.)
  2. Język starobiałoruski (XIV-XVIII w.)
  3. Nowy (współczesny) język białoruski
    • formowanie (XIX w.)
    • rozwój języka (XX w.)

Formowanie się języka białoruskiego zaczęło się w XII wieku. W XIII wieku język białoruski (język starobiałoruski) stał się językiem państwowym Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwsza drukowana książka w języku białoruskim wydana została przez Franciszka Skarynę w 1517 roku. W XVI wieku jedna z pierwszych kodyfikacji prawa w Europie - tzw. statuty litewskie (1522, 1566, 1588) - pisane były po starobiałorusku. Język ten był też językiem dyplomacji Wielkiego Księstwa Litewskiego, używanym w kontaktach z Rosją. Koniec XVI wieku - pojawienie się pierwszej gramatyki języka białoruskiego (1596 - L. Zizanija, 1619 - M. Smatrycki). Po zawarciu unii lubelskiej (1569) zaczęła się ekspansja języka polskiego na ziemie WKL. Wskutek tego w 1699 roku język białoruski jako język urzędowy WKL zastąpiony został oficjalnie przez język polski.

Od XVIII wieku do połowy XIX wieku - to okres upadku języka białoruskiego, kiedy po upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów ziemie białoruskie włączone były do Rosji. Język białoruski był zakazany w Imperium Rosyjskim, a jego użytkownicy prześladowani. Odrodzenie nastąpiło dopiero w połowie XIX wieku dzięki twórczości Jana Barščeŭskaha, Władysława Syrokomli, Wincenta Dunina-Marcinkiewicza, Franciszka Bahuszewicza, Adama Hurynowicza i innych pisarzy i poetów. W roku 1918 uzyskał status języka państwowego Białoruskiej Republiki Ludowej, później Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Do lat 40. oprócz języka białoruskiego na Białorusi językami urzędowymi były również język rosyjski, jidysz i polski. Do rozwoju i dalszego kształtowania się języka literackiego przyczynili się wybitni poeci i pisarze białoruscy początku XX wieku Janka Kupała, Jakub Kołas, Maksim Bahdanovič, Maksim Harecki, Vacłaŭ Łastoŭski, Jazep Losik, Źmitrok Biadula, Kuźma Čorny i wielu innych.

Koniec lat 20. - lata 30. - okres represji stalinizmu. Zaczęła się ostra walka z tzw. "nacdemami" (nacjonał-demokratyzmem) na Białorusi. Praktycznie całość inteligencji białoruskiej uległa zniszczeniu.

Zmiany na lepsze zaszły dopiero w końcowym okresie pierejstrojki. W 1991 roku weszła nowa ustawa o językach na Białorusi. Język białoruski został jedynym językiem państwowym. Jednak ta norma prawna uległa zmianie w 1995 wskutek polityki elit rządzących na Białorusi od 1994 roku. Obecnie język białoruski jest powoli zastępowany językiem rosyjskim (chociaż formalnie na Białorusi obowiązują dwa języki). Język białoruski jest także używany w Polsce (na Podlasiu) i wśród emigrantów białoruskich w Kanadzie. Znaczna część białoruskiego społeczeństwa w codziennych kontaktach posługuje się tzw. trasianką (kreolem języka rosyjskiego i białoruskiego). W trasiance dominuje rosyjska leksyka. Fonetycznie jest bliższa białoruskiemu. Ilość cech białoruskich czy rosyjskich jest sprawą indywidualną każdego użytkownika, gdyż nie posiada ona żadnych norm.

Białoruski język literacki powstał jeszcze w XIV wieku, natomiast okres upadku (XVIII- połowa XIX) spowodował odejście od wczesnych tradycji piśmiennictwa i kształtowanie nowego języka literackiego w XIX wieku. Do roku 1917 język białoruski nie posiadał norm. Jej opracowaniem zajął się Bronisław Taraszkiewicz. W 1918 r. została wydana pierwsza gramatyka języka białoruskiego. Język białoruski w XIX w.(po upadku powstania styczniowego) zaczęto zapisywać w alfabecie łacińskim, ze względu na zakaz drukowania w języku białoruskim. Dopiero później zastąpiony został cyrylicą (dyskusja 1916 roku). Język białoruski był zapisywany także przy pomocy pisma arabskiego (tzw. al-kitaby) przez Tatarów litewskich. Zostali oni osiedleni na terenach Podlasia w celu ochrony ziem granicznych przed najazdami Krzyżaków.

edytuj Dialekty

Wyróżnia się 2 dialekty:

Pomiędzy nimi znajduje się pasmo dialektów przejściowych.


edytuj Alfabet

Do zapisu języka białoruskiego stosowano dwa alfabety: cyrylicę lub alfabet łaciński - tzw. łacinkę białoruską. Ciekawostką jest, że Tatarzy żyjący w Białorusi stosowali do zapisu tego języka alfabet arabski Obecnie język ten zapisywany jest niemal wyłącznie za pomocą cyrylicy.

Białoruski Alfabet
Litera Wymowa
А   а a
Б   б b
В   в w
Г   г dźwięczne h; w wyrazach pochodzenia obcego g
Д   д d (zawsze twarde)
Е   е na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie je; po spółgłosce e + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (ie)
Ё   ё na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie jo; po spółgłosce o + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (io)
Ж   ж ż (zawsze twarde)
З   з z; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy z a ź
І   і i; po miękkim znaku i po apostrofie ji
Й   й j
К   к k
Л   л sceniczne ł; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), jak polskie miękkie l
М   м m
Н   н n; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), jak ń
О   о o
П   п p
Р   р r (zawsze twarde)
С   с s; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy s a ś
Т   т t (zawsze twarde)
У   у u
Ў   ў ł
Ф   ф f
Х   х h
Ц   ц c; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy c a ć
Ч   ч cz (zawsze twarde)
Ш   ш sz (zawsze twarde)
Ы   ы y
Ь   ь zmiękcza poprzedzającą go spółgłoskę
Э   э e
Ю   ю na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie ju; po spółgłosce u + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (iu)
Я   я na początku słowa, po samogłosce, po miękkim znaku i po apostrofie ja; po spółgłosce a + zmiękczenie poprzedniej spółgłoski (ia)
’ pomijany w czytaniu
Dwuznaki
Дз   дз dz; w wersji miękkiej (przed: я, е, ё, ю, ь, і), dźwięk wymawiany jak coś pomiędzy dz a dź
Дж   дж dż (zawsze twarde)


Akanie jest uwzględnione w pisowni, np. карова (karowa - krowa), Лукашэнка (Łukaszenka).

edytuj Transkrypcja

Odpowiedniki liter przy transkrypcji są podane w powyższej tabelce. Litery, przy których istnieją dodatkowe reguły są oznaczone gwiazdką.


Transkrypcja Białoruskiego
Litera Transkrypcja
А   а a
Б   б b
В   в w
Г   г h
Д   д d
Е   е je, ie, e *
Ё   ё jo, io, o *
Ж   ж ż
З   з z
І   і i
Й   й j
К   к k
Л   л ł, l *
М   м m
Н   н n
О   о o
П   п p
Р   р r
С   с s
Т   т t
У   у u
Ў   ў ŭ*
Ф   ф f
Х   х c
Ц   ц c
Ч   ч cz
Ш   ш sz
Ы   ы y
Ь   ь pomija się, ‘ *
Э   э e
Ю   ю ju, iu, u *
Я   я ja, ia, a *
’ pomija się


Literę л oddaje się

Litery е, ë, ю, я oddaje się

Literę Ў oddaje się przez ŭ dla potrzeb bibliotecznych, a przez u dla potrzeb wydawniczych, np. слоўnik - słoŭnik/słounik, воўк - woŭk/wouk.

Literę ь

edytuj Charakterystyczne cechy

edytuj Gramatyka

Deklinacja

Rodzaj męski l. poj.
Przypadek I -г, -к, -х II -ж, -р, -ц, -ч, -ш III ~ь, ~й IV pozostałe litery
Mianownik ø ø ь, й ø
Dopełniacz а а я а
Celownik у ы ю у
Biernik ø ø ь, й ø
Narzędnik ом/ам" ом/ам" ём/ем" ом/ам"
Miejscownik у ы і е’

Objaśnienia

" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie

' głoski т, д wymieniają się na ц, дз

Rodzaj męski l. mn.
Przypadek I -г, -к, -х II -ж, -р, -ц, -ч, -ш III ~ь, ~й IV pozostałe litery
Mianownik і ы і ы
Dopełniacz оў/аў" оў/аў" ёў/яў" оў/аў"
Celownik ам ам ям ам
Biernik і ы і ы
Narzędnik амі амі ямі амі
Miejscownik ах ах ях ах

Objaśnienie

" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.

Rodzaj żeński l. poj.
Przypadek I ~а (poprzedzone przez: г, к, х) II ~а (poprzedzone przez: ж, р, ц, ч, ш) III ~я IV ~а (poprzedzone innymi literami)
Mianownik а а я а
Dopełniacz і ы і ы
Celownik е' ы і е.
Biernik у у ю у
Narzędnik ой/ай” ой/ай” ёй/яй” ой/ай”
Miejscownik е' ы і е.

Objaśnienia

' głoski г, х i к wymieniają się na з, с i ц

. głoski т, д wymieniają się na ц, дз

" pierwszą formę pisze się pod akcentem, a drugą nie.

edytuj Przykłady języka białoruskiego

Ja nie paeta, o kryj mianie Boža!
Nia rvusia ja k słavie hetkaj ni mała.
Choć piesieńku-dumku i vysnyju moža,
Zavusia ja tolki Janka Kupała.

Słavu paetaŭ raznosiać pa śviecie,
Vianki ŭskładajuć i zvoniać pachvałaj.
Ja ž cicha hraju -
Chto cichich przykmiecie...
At, viedama, z vioski Janka Kupała...

                          (Janka Kupała, 1913)

Умейце шанаваць чужыя алтары.
Не, не чужым багам маліцца,
А шанаваць людзей з другою верай
Альбо бязвер'ем.
Можна толькі так
У згодзе жыць у каламутным свеце,
Дзе злосна разбураюць алтары -
Свае, чужыя,
Шанаваць не ўмеюць
Чужое веры і чужой крыві.
Таму і пахне порахам з крывёю.

                         (Фелікс Баторын, 2001)

edytuj Zobacz też

edytuj Linki zewnętrzne

p • d • e
Języki słowiańskie
zachodniosłowiańskie
wschodniosłowiańskie
białoruski • Krywiczów † • rosyjski • rusiński • ruski † • staroruski † • ukraiński
południowosłowiańskie
* Język prasłowiański nie jest językiem słowiańskim, ale przodkiem wszystkich języków słowiańskich. ** przez literaturę naukową uznawany za dialekt śląski języka polskiego
Kredyty samochodowe programy black penguin black jack zasady obozy młodzieżowe