www.korzenie.molinezje.com

Wikipedia molinezje Online

ca
de
en
es
fr
it
nl
no
pl
pt
ru
ro
fi
sv
tr
vo

Jakas reklama

Podział administracyjny II Rzeczypospolitej – podział administracyjny Polski i następujące w związku z nim zmiany w latach 1918-1939.

edytuj Geneza

Podział administracyjny II RP w 1930 r.

W chwili uzyskania niepodległości w 1918 roku, administracja polska spotkała się z pewnymi problemami. Poza władzami centralnymi na terenie Kongresówki i Galicji, na pozostałych obszarach kraju istniały tylko powiaty. W pierwszej kolejności należało utworzyć jednostki pośrednie – województwa. Z powodu różnych okoliczności (np. obowiązującego prawa zaborczego) zdecydowano się na zachowanie byłych granic rozbiorowych jako granice wojewódzkie.

Na mocy tzw. ustawy tymczasowej z 2 sierpnia 1919 (która de facto przetrwała do 1937 r.) z dziesięciu guberni Królestwa Polskiego (wraz z zachodnimi terenami guberni grodzieńskiej) utworzono 5 województw: białostockie, kieleckie, lubelskie, łódzkie i warszawskie ^[1]. W Warszawie ustalono odrębne województwo.

Z byłych terenów pruskich utworzono województwa poznańskie (1919) i pomorskie (1920).

Województwo śląskie powstało na mocy ustawy z 15 lipca 1920. Składało się z polskiej części dawnego pruskiego Górnego Śląska oraz polskiej części dawnego Księstwa Cieszyńskiego i było jedynym województwem przekraczającym dawne granice zaborów. Również jako jedyne w Polsce, województwo śląskie cieszyło się szeroką autonomią w zakresie administracji i ustawodawstwa. Podział administracyjny województwa śląskiego na powiaty został ustanowiony rozporządzeniem wojewody śląskiego z dnia 17 czerwca 1922 r. w przedmiocie ustroju powiatowego Województwa Śląskiego ^[2].

Ustawą z 3 grudnia 1920 zjednoczono administracyjny ustrój Galicji z tym wprowadzonym w byłym zaborze rosyjskim, tworząc 23 grudnia 1920 województwa: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie ^[3] .

Zgodnie z ustawą z 4 lutego 1921 na Zabużu utworzono województwa wołyńskie, poleskie i nowogródzkie. Ostatnim obszarem nowej Polski, który otrzymał status województwa była Ziemia Wileńska, tworząc województwo wileńskie dopiero w 1925 roku ^[4].

Łączna liczba województw w 1925 roku wynosiła 16 a liczba powiatów 281.

Stolicami województw na ogół były miasta duże (Warszawa, Kraków, Poznań), choć w kilku przypadkach były to miasta średnie (Łuck, Kielce), wręcz małe (Nowogródek). Siedziby powiatów były pod względem wielkości bardzo zróżnicowane. Niektóre miały większą liczbę mieszkańców niż stolice województw (Częstochowa, Radom, Gdynia, Bydgoszcz), inne były małymi miasteczkami, nawet wsiami (Janów Podlaski czy Stopnica). Istniejący podział administracyjny stanowił przedmiot krytyki.

W latach 20. wykazywano starania ku reformie administracyjnej, która zatarłaby ślady kordonów zaborowych. Postulowano m.in. podział Polski na pięć lub sześć województw, lecz takie skrajne projekty nie spotkały się z szerszym uznaniem. Poparcie zyskało natomiast przywracanie polskich nazw miejscowościom, których nazwy zostały zgermanizowane bądź zrusyfikowane (nie dotyczyło to jednak terenów dawnej Kongesówki, gdzie przetrwały nazwy carskiego pochodzenia typu Aleksandrów czy Konstantynów).

1 kwietnia 1932 roku nastąpiła masowa likwidacja powiatów. Zniesiono 21 najmniejszych bądź najsłabszych powiatów, głównie na terenie województw poznańskiego i krakowskiego ^[5]^[6]^[7]^[8]^[9]^[10]. Równocześnie, w największych miastach zaczęły powstawać powiaty grodzkie. Łącznie 20 miast (wraz z Gdynią w 1929) zostało wykluczonych z otaczających je powiatów ziemskich i podniesionych do rangi odrębnych powiatów. Dwa powiaty (turczański i sarneński) zmieniły województwo.

W 1938 i 1939 roku przeprowadzono dwie reformy administracyjne, polegające głównie na przełączaniu powiatów między sąsiednimi województwami. W ramach reformy łącznie 25 powiatów (i pojedyncze gminy) zmieniły przynależność wojewódzką, często na zasadzie wzajemnej wymiany. Przeprowadzono także ujednolicenie podziału kraju na gminy i gromady. W październiku 1938 do Rzeczypospolitej zostało przyłączone Zaolzie.

1 kwietnia 1939 II Rzeczpospolita składała się z: 264 powiatów (w tym 23 grodzkich), 611 gmin miejskich (w tym 53 wydzielonych – z prawami gmin), 3195 gmin wiejskich oraz 40.533 gromad.

Przypisy

↑ Dz. U. z 1919 r. Nr 65, poz. 395 - Ustawa tymczasowa z dnia 2 sierpnia 1919 r. o organizacji władz administracyjnych II instancji
↑ Dz. U. Śl. Nr 1 poz. 3; załącznik: Dz. U. Śl. Nr 13 poz. 43
↑ Dz. U. z 1920 r. Nr 117, poz. 768 - Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy
↑ Dz. U. z 1926 r. Nr 6, poz. 29 - Ustawa z dnia 22 grudnia 1925 r. w sprawie utworzenia województwa wileńskiego
↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 1, poz. 3 - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 grudnia 1931 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa krakowskiego
↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 3, poz. 19 - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1931 r. w sprawie zniesienia powiatu gniewskiego oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa pomorskiego
↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 35 - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1932 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa poznańskiego
↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 36 - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1932 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa lwowskiego
↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 37 - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1932 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa stanisławowskiego
↑ Dz. U. z 1932 r. Nr 30, poz. 315 - Obwieszczenie Rady Ministrów z dnia 19 marca 1932 r. o sprostowaniu błędów w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1931 r. w sprawie zniesienia powiatu gniewskiego oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa pomorskiego

edytuj Województwa (1921)

Powiaty i miasta powiatowe w 1938 r.

Herb	Województwo	Pow.km²	Mieszk.	Mieszk. /km²	Liczba powiatów	Liczba miast	Liczba gmin	Miasto wojewódzkie
Dawne Królestwo Kongresowe
	białostockie	32.450	1.301.858	40,1	13	49	180	Białystok
	kieleckie	25.741	2.535.898	95,5	17	39	310	Kielce
	lubelskie	31.123	2.085.746	66,9	19	33	276	Lublin
	łódzkie	19.034	2.252.769	118,4	13	46	232	Łódź
	warszawskie	29.342	2.114.886	72,1	23	59	297	Warszawa
	Miasto stołeczne Warszawa		936.713	552,3	4	1	0	Warszawa
Kresy Wschodnie
	nowogródzkie	22.692	800.761	35,3	8	8	89	Nowogródek
	poleskie	42.280	879.417	20,8	10	17	113	Brześć nad Bugiem
	wołyńskie	30.274	1.437.569	47,5	10	19	95	Łuck
	wileńskie¹	29.109	1.005.565	34,5	8	14	103	Wilno
Galicja
	krakowskie	17.448	1.992.810	114,2	22	53	1896	Kraków
	lwowskie	27.024	2.718.014	100,6	27	61	2202	Lwów
	stanisławowskie	18.368	1.339.191	72,9	15	29	904	Stanisławów
	tarnopolskie	16.240	1.428.520	88,0	17	35	1087	Tarnopol
Dawny zabór pruski
	poznańskie	26.528	1.967.865	74,2	34	118	3041	Poznań
	pomorskie	16.386	935.643	57,1	18	33	1359	Toruń
Dawne ziemie Niemieckie i Austriackie
	śląskie	4.230	1.124.967	265,9	9+3	18	414	Katowice
¹ 1921 - jako Ziemia Wileńska, zaś jako województwo - dopiero od 1925 roku.

edytuj Powiaty według województw

edytuj Województwo białostockie

Woj. białostockie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.	Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo białostockie
augustowski	2011	62.384	Augustów	8.762
białostocki ¹	3135	139.176	Białystok ¹	76.792
białowieski (do 1922) ⁵	?	?	Białowieża	?
bielski ⁵	4775	141.127	Bielsk	4.759
grodzieński ⁶	4743	145.585	Grodno	35.148
kolneński (do 1932) ²	1528	?	Kolno	4.494
łomżyński ² ³	1785	101.865	Łomża	22.014
ostrołęcki ³	1636	73.836	Ostrołęka	9.145
ostrowski ³	1479	87.677	Ostrów Mazowiecka	14.469
sejneński (do 1925) ⁴	?	?	Sejny	?
sokólski	2329	89.308	Sokółka	6.086
suwalski ⁴	2235	90.116	Suwałki	16.780
szczuczyński (od Szczuczyn)	1446	58.178	Grajewo	?
wołkowyski	3892	115.261	Wołkowysk	11.400st
wysokomazowiecki	1456	77.755	Wysokie Mazowieckie	3.214
¹ 12 kwietnia 1928 r. utworzono powiat miejski w Białymstoku (Dz. U. Nr 45 poz. 426).
² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat kolneński a jego terytorium przyłączono do powiatów łomżyńskiego i ostrołęckiego (Dz. U. Nr 3 poz. 18)
³ 1 kwietnia 1939 powiaty łomżyński, ostrołęcki i ostrowski przyłączono do województwa warszawskiego.
⁴ 1 stycznia 1925 r. zniesiono powiat sejneński a jego terytorium przyłączono do powiatu suwalskiego (Dz. U. z 1924 r. Nr 117 poz. 1052)
⁵ 1 sierpnia 1922 r. zniesiono powiat białowieski a jego terytorium przyłączono do powiatu bielskiego (Dz.U. 1922 nr 56 poz. 504)
⁶ 21 maja 1929 r. utworzono powiat szczuczyński w woj. nowogródzkim z części powiatu lidzkiego i grodzieńskiego (Dz. U. Nr 33 poz. 307).

edytuj Województwo kieleckie

Woj. kieleckie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.	Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo kieleckie
będziński ² ⁴	455	188.777	Będzin	27.855
częstochowski ²	1921	234.632	Częstochowa ²	88.894
iłżecki (od Iłża)	1807	137.080	Wierzbnik	?
jędrzejowski	1270	100.319	Jędrzejów	11.740
kielecki	1954	179.866	Kielce	43.695
konecki ¹	1891	145.628	Końskie	8.960
kozienicki	1883	124.257	Kozienice	6.878
miechowski	1371	149.358	Miechów	6.213
olkuski	1347	136.239	Olkusz	6.667
opatowski	1653	162.877	Opatów	8.827
opoczyński ¹	1789	118.377	Opoczno	8.252
pińczowski	1153	120.402	Pińczów	7.749
radomski ³	2026	255.038	Radom ³	61.599
sandomierski	1194	111.863	Sandomierz	6.763
stopnicki (od Stopnica)	1598	140.624	Busko	?
włoszczowski	1454	94.245	Włoszczowa	5.479
zawierciański (od 1927) ⁴	943	111.418	Zawiercie	30.031
¹ 1 kwietnia 1939 powiaty konecki i opoczyński przyłączono do województwa łódzkiego.
² 12 kwietnia 1928 r. utworzono powiaty miejskie w Częstochowie i Sosnowcu (ten ostatni z powiatu będzińskiego) (Dz. U. Nr 45 poz. 426).
³ 18 maja 1932 r. utworzono powiat miejski w Radomiu (Dz. U. Nr 41 poz. 408).
⁴ 1 stycznia 1927 r. utworzono powiat zawierciański z części powiatu będzińskiego (Dz. U. z 1926 r. Nr 125 poz. 727).

edytuj Województwo krakowskie

Woj. krakowskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.	Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo krakowskie
bialski ⁴	464	81.131	Biała	17.072
bocheński	877	108.375	Bochnia	11.014
brzeski	853	96.197	Brzesko	3.144
chrzanowski	722	116.668	Chrzanów	13.171
dąbrowski	650	63.717	Dąbrowa	5.498
dębicki (od 1937) ⁸	?	?	Dębica	?
gorlicki ¹	916	78.089	Gorlice	5.611
grybowski (do 1932) ¹	585	?	Grybów	2.931
jasielski ²	820	85.253	Jasło	10.391
krakowski ^{5 7}	699	289.672	Kraków	183.706
Kraków miasto	?	183.706	Kraków	183.706
limanowski	952	78.126	Limanowa	2.143
makowski (od 1924 do 1932) ³	823	?	Maków	3.226
mielecki	908	72.840	Mielec	5.599
myślenicki ^{3 5}	383	66.424	Myślenice	5.491
nowosądecki ¹	1262	130.792	Nowy Sącz	26.280
nowotarski ^{3 6}	1910	101.034	Nowy Targ	8.071
oświęcimski (do 1932) ⁴	314	?	Oświęcim	12.187
pilźnieński (do 1932) ²	573	?	Pilzno	3.546
podgórski (do 1923) ⁷	?	?	Podgórze	?
ropczycki (do 1937) ² ⁸	800	75.920	Ropczyce	3.002
spisko-orawski (do 1925) ⁶	?	?	Nowy Targ	8.071
tarnowski ¹	772	108.365	Tarnów	35.347
wadowicki ³ ⁴	688	90.753	Wadowice	6.862
wielicki (do 1932) ⁵	458	?	Wieliczka	7.235
żywiecki ³	972	89.883	Żywiec	5.320
¹ 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat grybowski a jego terytorium włączono do powiatów nowosądeckiego, gorlickiego i tarnowskiego (Dz. U. Nr 1 poz. 3).
² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat pilźnieński a jego terytorium włączono do powiatów ropczyckiego i jasielskiego (Dz. U. Nr 1 poz. 3).
³ powiat makowski utworzono dopiero 1 stycznia 1924 r. z części obszaru powiatów żywieckiego i myślenickiego (Dz.U. 1923 nr 122 poz. 991). 1 kwietnia 1932 r. powiat zniesiono a jego terytorium włączono do powiatów wadowickiego, żywieckiego, myślenickiego i nowotarskiego (Dz. U. Nr 1 poz. 3).
⁴ 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat oświęcimski a jego terytorium włączono do powiatów bialskiego i wadowickiego (Dz. U. Nr 1 poz. 3).
⁵ 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat wielicki a jego terytorium włączono do powiatów myślenickiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 1 poz. 3).
⁶ 1 lipca 1925 r. zniesiono powiat spisko-orawski a jego terytorium włączono do powiatu nowotarskiego (Dz.U. 1925 nr 63 poz. 441).
⁷ 1 stycznia 1924 r. zniesiono powiat podgórski a jego terytorium włączono do powiatu krakowskiego (Dz. U. z 1923 r. Nr 122 poz. 992)
⁸ 1 kwietnia 1937 r. zniesiono powiat ropczycki a z jego terytorium utworzono powiat dębicki (Dz.U. 1937 nr 18 poz. 119).

edytuj Województwo lubelskie

Woj. lubelskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.	Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo lubelskie
bialski ²	1456	57.929	Biała Podlaska	13.088
biłgorajski	1778	99.588	Biłgoraj	6.602
chełmski	2030	121.475	Chełm	23.221
garwoliński ¹	1942	145.269	Garwolin	5.359
hrubieszowski	1564	103.810	Hrubieszów	9.598
janowski	1964	131.502	Janów	6.426
konstantynowski (do 1932) ² (od Konstantynów)	1272	?	Janów Podlaski
krasnostawski	1513	117.080	Krasnystaw	8.943
lubartowski	1373	96.474	Lubartów	6.482
lubelski ³	1916	234.091	Lublin ³	94.543
łukowski	1764	115.781	Łuków	12.571
puławski ¹	1693	148.894	Puławy	7.205
radzyński	1608	88.381	Radzyń	4.822
siedlecki ²	1351	101.399	Siedlce	30.676
sokołowski ¹	1289	75.985	Sokołów Podlaski	8.055
tomaszowski	1374	97.713	Tomaszów	8.153
węgrowski ¹	1294	80.684	Węgrów	8.522
włodawski	2314	82.062	Włodawa	6.263
zamojski	1628	129.169	Zamość	19.023
¹ 1 kwietnia 1939 r. przyłączono powiaty: garwoliński, sokołowski, węgrowski i gminę Irena (Dęblin) z powiatu puławskiego do województwa warszawskiego.
² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat konstantynowski a jego terytorium włączono do powiatu bialskiego i siedleckiego (Dz. U. Nr 6 poz. 33).
³ 12 kwietnia 1928 r. utworzono powiat miejski w Lublinie (Dz. U. Nr 45 poz. 426).