Przetrwalnik – generalnie przetrwalniki to formy spoczynkowe, przetrwalnikowe umożliwiające organizmom przetrwanie niekorzystnych dla nich warunków (susza, niskie temperatury).
edytuj Przetrwalniki bakterii
Endospory – spoczynkowe, przetrwalnikowe formy bakterii, nieprawidłowo nazywane zarodnikami, charakteryzujące się znacznym stopniem odwodnienia zawartej w nich cytoplazmy oraz grubymi i wielowarstwowymi osłonami.
Umożliwiają bakteriom przetrwanie skrajnie niekorzystnych warunków (brak wody i substancji odżywczych, wysoka i niska temperatura, wysychanie, promienie UV, niekorzystne pH).
Występują u niektórych bakterii (Bacillus, Clostridium, Sporosarcina), głównie Gram-dodatnich. Powrót endospor do życia, czyli tzw. germinacja lub kiełkowanie przetrwalnika, polega na pobraniu wody, rozerwaniu ściany i utworzeniu normalnej komórki wegetatywnej. Sygnałem biochemicznym do wyjścia ze stadium endospory jest wzrost stężenia alaniny, adenozyny lub tyrozyny w środowisku.
Endospory bakterii są swego rodzaju kapsułami ratunkowymi. Powstają wewnątrz komórki przez obudowanie genoforu (wraz z pewna ilością cytoplazmy, błoną komórkową i rybosomami) wielowarstwową ścianką złożoną z białek i cukrów wysyconych tłuszczami.
Sporulacja – proces tworzenia endospory, przebiega on według następującego schematu:
- I stadium – uwypuklenie błony cytoplazmatycznej do wnętrza komórki. Tworzy się przegroda
- II stadium – DNA dzieli się na genofor sporangium i genofor prespory
- III stadium – DNA prespory zostaje oddzielone i otoczone dwiema błonami cytoplazmatycznymi
- IV stadium – wewnętrzna błona tworzy ścianę komórkową przetrwalnika, a zewnętrzna daje do środka korteks
- V stadium – zakończenie formowania korteksu i osłon białkowych
- VI stadium – osłonki stają się nieprzepuszczalne i ciepłoodporne, ustanie metabolizmu i wejście stan anabiozy
- VII stadium – uwolnienie endospory spowodowane lizą sporangium
edytuj Przetrwalniki plechowców
Formy spoczynkowe pozwalające przetrwać plechowcom niekorzystne warunki otoczenia. Zwykle są osłonięte grubą błoną i zawierają substancje zapasowe. U grzybów przetrwalniki są tworzone przez zbite formy strzępek grzybni.